ΠΛΑΤΩΝΟΣ "ΠΟΛΙΤΕΙΑ" ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑ (ΕΝΟΤΗΤΑ 11η)

1. Ποιο ζήτημα πραγματεύεται ο Πλάτων στην αλληγορία του σπηλαίου και πώς αυτό σχετίζεται με το κεντρικό θέμα της Πολιτείας;

  Στην αλληγορία του σπηλαίου ο Πλάτων πραγματεύεται την επίδραση της παιδείας στην ανθρώπινη φύση, τον καθοριστικό της ρόλο στη συγκρότηση μιας δίκαιης και ευνομούμενης πολιτείας. Σε μια τέτοια πολιτεία η εξουσία θα ασκείται από τους αληθινά πεπαιδευμένους (φιλοσόφους – βασιλείς) και όχι από τους αμαθείς και θα αποσκοπεί στην εξυπηρέτηση του κοινού συμφέροντος, ώστε να εξασφαλίζεται η ευδαιμονία όλων. Ο Πλάτων πίστευε ακράδαντα ότι η ορθή παιδεία αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα για την ηθική αναμόρφωση του ανθρώπου, για την άσκηση της δικαιοσύνης σε κάθε έκφανση της ζωής του. Όπως και ο δάσκαλος του, θεωρούσε τη φαυλότητα και την αδικία προϊόν άγνοιας, ελλιπούς ή εσφαλμένης αγωγής, και κύρια αιτία για τα δεινά και την κακοδαιμονία των ανθρώπων. Με τον τρόπο αυτό συνδέεται το θέμα της συγκεκριμένης αλληγορίας (παιδεία) με το βασικό θέμα του διαλόγου (δικαιοσύνη).

2. Σύμφωνα με την εισαγωγή του σχολικού βιβλίου, «η αλληγορία είναι ένας εκφραστικός τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας άλλα λέγει και άλλα εννοεί. Πρόκειται συνεπώς για συνεχή μεταφορά ή παρομοίωση». Με βάση το παραπάνω δεδομένο, να δώσετε την αλληγορική ερμηνεία των όρων: «υπόγειο σπήλαιο», «δεσμώτες του σπηλαίου», «επίγειος κόσμος», «άνθρωποι του επίγειου κόσμου», «ομοιώματα», «ήλιος».

 Το υπόγειο και μισοσκότεινο σπήλαιο: ο διαρκώς μεταβαλλόμενος και γι’ αυτό παραπλανητικός και κίβδηλος κόσμος των αισθητών (ο κόσμος της απατηλής φαινομενικότητας), τον οποίο οι άνθρωποι συλλαμβάνουν με τις αισθήσεις τους και εσφαλμένα τον θεωρούν ως τον μόνο πραγματικό και αληθινό. Κατά τον Πλάτωνα, ο αισθητός κόσμος, στον οποίο διαβιούν οι άνθρωποι κατά τη διάρκεια της επίγειας παρουσίας τους, είναι υλικός και φθαρτός, ένα ατελές αντίγραφο του νοητού κόσμου.

Οι ένοικοι του σπηλαίου (οι αλυσοδεμένοι δεσμώτες): οι απαίδευτοι / αφιλοσόφητοι άνθρωποι των υφιστάμενων πολιτικών κοινωνιών, οι οποίοι, χωρίς να το γνωρίζουν, ζουν μέσα στο σκότος της αμάθειας και της απαιδευσίας, δέσμιοι των παραπλανητικών δεδομένων του αισθητού κόσμου.

Ο επάνω από το σπήλαιο κόσμος: ο υπερβατικός κόσμος των νοητών (των πλατωνικών Ιδεών), που γίνεται αντιληπτός μέσω της νόησης και όχι των αισθήσεων και στον οποίο μετοικεί η ψυχή μετά την αποδέσμευσή της από το φθαρτό σώμα. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, ο νοητός κόσμος είναι ο μόνος αληθινός, ο μόνος που παρέχει αληθινή γνώση. Είναι άυλος, άφθαρτος, αμετάβλητος, αιώνιος και ακατάλυτος.

Οι άνθρωποι που βρίσκονται στον επίγειο κόσμο: η αιώνια και αναλλοίωτη ουσία κάθε νοητής οντότητας, την οποία ο Πλάτων αποκαλεί Ιδέαν ενός Όντος (Ιδέα της ωραιότητας, της δικαιοσύνης κ.τ.λ.) και που μπορεί να γίνει αντιληπτή μόνο μέσω της νόησης (άρα: ανήκει στο νοητό κόσμο). Η «θέασις» των Ιδεών αποτελεί, κατά τον φιλόσοφο, τη μόνη αληθινή γνώση, ενώ οτιδήποτε άλλο είναι «δόξα» (δοξασία), με ελάχιστη ή και ανύπαρκτη γνωσιολογική αξία.

Τα τεχνητά αντικείμενα που μεταφέρουν οι άνθρωποι του επίγειου κόσμου: οι χωρο-χρονικές εκφάνσεις (είδωλα, εξεικονίσεις) των Ιδεών στο αισθητό σύμπαν (δίκαιοι άνθρωποι ή πράξεις, ωραία πρόσωπα ή πράγματα κ.τ.λ.), οι οποίες γίνονται αντιληπτές μέσω των αισθήσεων, γι’ αυτό και ανήκουν στον αισθητό κόσμο.

Ο ήλιος: το «Αγαθόν» ή η «Ιδέα» του «Αγαθού», η υπέρτατη αλήθεια, από την οποία εκπηγάζει κάθε Ιδέα στο νοητό κόσμο. Ο Πλάτων διευκρινίζει ότι, όπως ο ήλιος, ως πηγή του φωτός και αιτία της όρασης στο αισθητό σύμπαν, είναι η αιτία της ύπαρξης όλων των ὁρωμένων και ταυτόχρονα το μέσο με το οποίο αυτά «ὁρῶνται», έτσι και το Αγαθόν, ως πηγή της αλήθειας και αιτία της νόησης στο νοητό σύμπαν, είναι η αιτία της ύπαρξης όλων των νοουμένων και ταυτόχρονα το μέσο με το οποίο αυτά νοούνται.

3. Ο Σωκράτης απευθυνόμενος στον Γλαύκωνα περιγράφει δύο κόσμους. Ποιοι είναι αυτοί και ποια τα βασικά τους χαρακτηριστικά, όπως προκύπτουν από την ενότητα;

   Ο Σωκράτης, συνομιλώντας με τον Γλαύκωνα για τη λειτουργία της δικαιοσύνης, παραθέτει μια αλληγορική διήγηση, μέσω της οποίας εκφράζει τις απόψεις του για το ρόλο της παιδείας στη συγκρότηση μιας δίκαιης πολιτείας. Αντιπαραθέτει, λοιπόν, δύο κόσμους, αυτόν του υπόγειου σπηλαίου και αυτόν που βρίσκεται έξω από το χώρο της σπηλιάς, στην επιφάνεια της γης. Ο πρώτος είναι ο αισθητός κόσμος, που είναι ψεύτικος και απατηλός. Σε αυτόν ζουν αλυσοδεμένοι δεσμώτες, που αντιλαμβάνονται τα πάντα μέσω των αισθήσεών τους, οι οποίες τους εξαπατούν. Οι άνθρω­ποι αυτοί έχουν τη δυνατότητα να βλέπουν μόνο τις σκιές των μορφών τους και των τεχνητών αντικειμένων και τις εκλαμβάνουν ως αληθινές υπάρξεις. Πρόκειται, δηλαδή, όχι για τα πραγματικά αντικείμενα αλλά για τα ομοιώματα αυτών. Από την άλλη πλευρά, υπάρχει ο νοητός κόσμος, ο κόσμος των Ιδεών. Όσοι δεσμώτες ξεφύγουν από τα δεσμά της άγνοιας και της αμάθειας, αντικρίζουν το φως του ήλιου, την Ιδέα του Αγαθού. Εκεί ενοικούν τα «όντως όντα», τα οποία είναι άφθαρτα και άυλα και ανεπηρέαστα από τις μεταβολές του αισθητού κόσμου. Οι απελευθερωμένοι δεσμώτες γνωρίζουν εκεί την απόλυτη αλήθεια, την ύψιστη γνώση, μακριά από την πλάνη του αισθητού κόσμου.

4. Ποια εκφραστικά μέσα χρησιμοποιεί ο Πλάτωνας στην παρούσα ενότητα και ποιος ο λειτουργικός ρόλος του καθενός από αυτά;

  Στη συγκεκριμένη ενότητα χρησιμοποιούνται ποικίλοι εκφραστικοί τρόποι για να αισθητοποιηθεί η εικόνα του σπηλαίου. Ο βασικότερος από αυτούς είναι η αλληγορία, μια πλατιά μεταφορά με την οποία ο συγγραφέας άλλα λέει και άλλα εννοεί. Αυτή σηματοδοτείται από τις πρώτες κιόλας φράσεις του κειμένου και συγκεκριμένα με την προστακτική «ἀπείκασον», με την οποία ο Σωκράτης καλεί το Γλαύκωνα να παρομοιάσει τον αισθητό κόσμο με μια υπόγεια και σκοτεινή σπηλιά. Πρόθεσή του είναι να γίνει πιο παραστατικός, πιο άμεσος και πιο εύκολα κατανοητός στο συνομιλητή του. Γι’ αυτό και παραθέτει την αλληγορία σε διαλογική μορφή και σε β΄ ενικό πρόσωπο, ώστε να αποφευχθεί η μονοτονία μιας μακροσκελούς διήγησης και να αποκτήσει ενδιαφέρον ο λόγος του. Τέλος, η αφήγηση του Σωκράτη διακρίνεται για τη μεγάλη εικονοπλαστική της δύναμη, καθώς περιγράφονται με ζωντάνια οι δύο κόσμοι, ο αισθητός και ο νοητός, όπως και οι δεσμώτες μέσα στο ημίφως του σπηλαίου και οι σκιές που αντικρίζουν. Οι εικόνες είναι κατά κύριο λόγο οπτικές, ενώ υπάρχει και μια κινητική, η οποία αφορά αυτούς που μεταφέρουν κάθε λογής αντικείμενα πίσω από το τοιχίο. Έτσι, ο Πλάτωνας καταφέρνει να αποδώσει με πιο εύληπτο τρόπο την κατάσταση της αμάθειας και της πλάνης στην οποία βρίσκονται οι δεσμώτες του σπηλαίου.

5. Ποιο είναι το θέμα της αλληγορίας του σπηλαίου;

  Το θέμα της αλληγορίας του σπηλαίου είναι η παιδεία («παιδείας τε πέρι καί ἀπαιδευσίας»), ως μέσο για τη στροφή της ψυχής προς το φως, δηλαδή προς την ενατένιση του μέγιστου μαθήματος, του «ἀγαθοῦ». Η παιδεία είναι ο καθοδηγητής του θεϊκού στοιχείου που ενυπάρχει στον άνθρωπο προς την περιοχή του όντος, καθώς και η κάθαρση της ψυχής απ’ τις γήινες επιθυμίες. Το λειτούργημα αυτό της καθοδήγησης και κάθαρσης έχουν υποχρέωση να αναλάβουν μόνο οι ορθά πεπαιδευμένοι, δηλαδή οι φιλόσοφοι. Η προαναφερθείσα, βέβαια ορθή παιδεία στο πλαίσιο της ορθής πολιτείας, συνίσταται και αποσκοπεί στη διάκριση του νοητού από τον αισθητό κόσμο.

6. Τι συμβολίζουν οι δύο κόσμοι της αλληγορίας;

  Η υπόγεια, μισοσκότεινη σπηλιά είναι η αισθητή πραγματικότητα, ο ψεύτικος, γεμάτος με ψευδαισθήσεις επίγειος κόσμος. Οι δέσμιοι μέσα στο ημίφως συμβολίζουν τους απαίδευτους ανθρώπους, τους φυλακισμένους στο σκότος της άγνοιας και της πλάνης. Αλυσίδες είναι οι αισθήσεις που υποχρεώνουν τους ανθρώπους να παρατηρούν μόνο τα απατηλά είδωλα των ιδεών. Οι σκιές που βλέπουν και οι αντίλαλοι των ήχων που ακούν οι δεσμώτες, δεν είναι πραγματικά αντικείμενα και ήχοι, αλλά είναι τα ομοιώματα, τα κακέκτυπα, τα είδωλα των αμετάβλητων κι αιώνιων όντων.

Σε απόλυτη αντίθεση, ο φωτεινός χώρος έξω απ’ τη σπηλιά είναι ο κόσμος των ιδεών, των πραγματικών όντων, η αληθινή πραγματικότητα, που γίνεται αντιληπτή μόνο με τη νόηση. Οι άνθρωποι που βρίσκονται σ’ αυτόν τον κόσμο, καθώς και τα αντικείμενα κι οι ήχοι είναι τα αληθινά όντα, τα «ὄντως ὄντα». Και τέλος το φως του ήλιου είναι η ύψιστη ιδέα, το φως της αληθινής ύπαρξης, η ιδέα του αγαθού, της αρετής.

Ο άνθρωπος, με την επενέργεια της ορθής παιδείας, καλείται να διανύσει την επίπονη γνωστική πορεία απ’ την αμάθεια στη γνώση, απ’ τα σκοτάδια στο φως.

7. Να ερμηνεύσετε τα ακόλουθα σύμβολα της αλληγορίας του σπηλαίου: κοινωνία των δεσμωτών, κόσμος του σπηλαίου, υποχρεωτική καθήλωση – ακινησία των ανθρώπων του σπηλαίου, «πραγματικός» κόσμος, ανάβαση από το ημίφως του σπηλαίου στον επάνω κόσμο, φως του ήλιου.

  Ο Πλάτων, με τον εκφραστικό τρόπο της αλληγορίας στην αρχή του Ζ΄ βιβλίου της Πολιτείας, αναφέρεται στην επίδραση που ασκεί η παιδεία στην ανθρώπινη φύση, στην υποχρέωση που έχει ο ορθώς πεπαιδευμένος (ο φιλόσοφος) να φωτίσει τους συνανθρώπους του και γενικότερα στην αντίθεση ανάμεσα στον αισθητό κόσμο και στον κόσμο της νόησης.

Ειδικότερα, η κοινωνία των δεσμωτών συμβολίζει την πολιτική κοινωνία, τη συγκαιρινή του πολιτική πραγματικότητα («῎Ατοπον, ἔφη, λέγεις εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους. ῾Ομοίους ἡμῖν, ἦν δ’ ἐγώ»). Ο καθημερινός κόσμος συγκρίνεται με σπήλαιο, όπου οι αλυσοδεμένοι και ανίκανοι να στρέψουν το κεφάλι τους άνθρωποι βλέπουν μόνο τις σκιές των ομοιωμάτων που προβάλλει η φωτιά πάνω στον τοίχο. Μοιραία λοιπόν εκλαμβάνουν τις σκιές αυτές ως «πραγματικότητα».» Οι δεσμώτες είναι «όμοιοι με εμάς», οι γνώσεις τους βρίσκονται στο κατώτατο σκαλοπάτι, στηρίζονται στα απλά δεδομένα των αισθήσεων και είναι στο στάδιο της δόξας» (Ε. Παππά).

Επομένως, ο κόσμος του σπηλαίου είναι ο ορατός, ο αισθητός κόσμος: επειδή οι ατελείς αισθήσεις των ανθρώπων είναι «ἐκ παίδων» παγιδευμένες στον κόσμο των ειδώλων, το πνεύμα τους είναι δέσμιο των απομιμήσεων. Η αρχική τοποθέτηση του ανθρώπου είναι η δέσμευση και η παραμονή του στο σκότος. Συνηθίζει τόσο στη σκιώδη πραγματικότητα που αντικρίζει, ώστε χρειάζεται εξαναγκασμός για να τραβηχτεί προς το φως του όντος.

Ο « πραγματικός « κόσμος αποβαίνει το σύμβολο του «ιδεατού» κόσμου του Πλάτωνα, της νοητής πραγματικότητας, του κόσμου των Ιδεών, οι οποίες είναι τέλειες σε αντίθεση με τις ατελείς και φθαρτές εγκόσμιες απομιμήσεις τους. Η ανάβαση από το ημίφως του σπηλαίου στον επάνω κόσμο ισοδυναμεί με την άνοδο στον κόσμο του νοητού, με την απομάκρυνση από το σπήλαιο του ζόφου και της άγνοιας.

Ο ήλιος που φωτίζει τον επάνω κόσμο είναι το σύμβολο του Αγαθού: όπως ο ήλιος φωτίζει και ζωογονεί τα φυσικά όντα, έτσι και στο νοητό σύμπαν το Αγαθό οργανώνει και βοηθά να γνωρίσουμε τις Ιδέες.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑ (ΕΝΟΤΗΤΑ 12η)

1. Στο δεύτερο απόσπασμα του διδαγμένου κειμένου ο Πλάτωνας προσδιορίζει την έννοια του αγαθού χωρίς να δίνει μια σαφή ερμηνεία του όρου. Ποια έννοια θεωρείτε ότι έχει η λέξη «ἀγαθό» στο κείμενο; Ποιους όρους χρησιμοποιεί ο φιλόσοφος για να χαρακτηρίσει το αγαθό, την πορεία προς αυτό και την προσέγγισή του;

   Η έννοια του αγαθού αποτελεί έναν από τους βασικότερους προβληματισμούς του Πλάτωνα και ως όρος είναι θεμελιώδης στο φιλοσοφικό του σύστημα. Παρ’ όλα αυτά δεν δίνει μια σαφή ερμηνεία του όρου αλλά αρκείται σε υπαινιγμούς, γι’ αυτό και στην αρχαιότητα το «Πλάτωνος ἀγαθόν» ήταν παροιμιακή έκφραση για κάτι το ασαφές και το σκοτεινό. Από το ίδιο το έργο του Πλάτωνα οδηγούμαστε στις ακόλουθες προσεγγίσεις σχετικά με το περιεχόμενο του αγαθού:

α. αγαθό είναι το εἶναι και ό,τι το διατηρεί.

β. η τάξη, ο κόσμος και η ενότητα που διαπερνά και συνέχει την πολλαπλότητα.

γ. ό,τι παρέχει την αλήθεια και την επιστήμη.

δ. η ύψιστη αρχή και η πηγή του όντος και της γνώσης.

Ο φιλόσοφος προσδιορίζει  το αγαθό ως «μέγιστον μάθημα» για τον άνθρωπο. Αυτό το «μάθημα» πρέπει να διδαχθούν όλοι οι άνθρωποι και κυρίως εκείνοι που θα κυβερνήσουν την ιδεώδη πολιτεία. Η πορεία προς την κατάκτησή του είναι κοπιώδης και επίπονη, γεγονός που συνάγεται από τη χρήση των λέξεων «ἀναβῆναι», «ἀνάβασιν», «ἀναβάντες» (ομόρριζες λέξεις του ρήματος ἀνεβαίνω). Ανάβαση σημαίνει αναγνώριση, πρόοδο, επιτυχία, δικαίωση. Οι άνθρωποι, κατά τον Πλάτωνα, πρέπει να επιχειρούν τέτοιου είδους πνευματικές και ηθικές «αναβάσεις» που οδηγούν στον κόσμο των ιδεών «ἀφικέσθαι», του Ήλιου και του φωτός που καθοδηγεί την ανθρώπινη ύπαρξη στην τελείωσή της. Οι λέξεις «ἴδωσιν» και «ἰδεῖν» αναφέρονται στη θέαση του αγαθού.

2. Ποιο αίτημα διατυπώνεται στο χωρίο «μὴ ἐπιτρέπειν αὐτοῖς… εἴτε φαυλότεραι εἴτε σπουδαιότεραι».

   Ο Πλάτων πίστευε ότι η πολιτική είναι ένα λειτούργημα που πρέπει να αναλαμβάνουν οι επαΐοντες, δηλ. αυτοί που γνωρίζουν την ανθρώπινη φύση, τις υποθέσεις του κράτους, τις ηθικές αξίες και μπορούν να θέσουν ένα τέλος στην πολιτική κακοδαιμονία (Μ.Ζ. Κοπιδάκης). Αποστολή του ιδανικού κράτους ήταν κατά τον Πλάτωνα η καθοδήγηση των ανθρώπων στη ζωή που τους ταιριάζει και στην ευτυχία, χάρη στην ένταξή τους σε έναν κόσμο που στηρίζεται στην ηθική και στη λογική. Στο συγκεκριμένο χωρίο τονίζει ότι δεν πρέπει να επιτρέπεται στους φιλοσόφους να απέχουν από την ενεργό πολιτική και να ασχολούνται μόνο με τις πνευματικές τους αναζητήσεις. Ο σκοπός της ιδανικής πολιτείας (εξασφάλιση της ευτυχίας όλων των πολιτών) υποχρεώνει τους φιλοσόφους να βοηθήσουν και τους απαίδευτους να πραγματοποιήσουν την ανάβαση προς τη θέα του αγαθού, για να ασκήσουν συνειδητά την αρετή. Ο Πλάτων πίστευε ακράδαντα ότι η ορθή παιδεία μπορεί να επηρεάσει αποφασιστικά την πολιτική ζωή. Γι’ αυτό θεωρούσε ότι οι φιλόσοφοι έχουν την ηθική υποχρέωση να κατεβούν ξανά στο σπήλαιο, με άλλα λόγια στον κόσμο της σκληρής κοινωνικής πραγματικότητας, και να βοηθήσουν τους δεσμώτες της απαιδευσίας και της άγνοιας, ακόμα και με κίνδυνο της δικής του ζωής. Ο φιλόσοφος δεν επιτρέπεται να θεάται αφ’ υψηλού την πολιτική κονίστρα, αλλά οφείλει να αναλάβει το ρόλο του πολιτικού αναμορφωτή, να γίνει παιδευτής και συμπαραστάτης του άλλου στον αγώνα της απελευθέρωσης του.

Αυτή η επιστροφή αποτελεί σκληρό καθήκον και αντιστοιχεί στην ηθική αναγκαιότητα, που υποχρεώνει το φιλόσοφο να περάσει από την ευτυχία (ανεξαρτησία, απαλλαγή από ψυχοφθόρες φροντίδες κτλ.) του θεωρητικού του βίου (vita contemplative) στον ενεργητικό βίο (vita activa) της πολιτικής ζωής (Α. Lesky). Έτσι ο φιλόσοφος ολοκληρώνει το δρόμο της αρετής του και αρτιώνει την ανθρώπινή του υπόσταση.

3. Να εντοπίσετε και να αξιολογήσετε το επιχείρημα που προβάλλει ο Σωκράτης για να πείσει πως δεν θα αδικηθούν οι φιλόσοφοι αν αναγκαστούν να μετέχουν στα κοινά.

   Για να πείσει ο Σωκράτης πως δεν θα αδικηθούν οι φιλόσοφοι αν αναγκαστούν να μετέχουν στα κοινά υποστηρίζει με επιχείρημα την άποψη – θέση: ο νόμος ενδιαφέρεται για την ευδαιμονία του συνόλου (και όχι μόνο μιας κοινωνικής ομάδας).

Συγκεκριμένα:

α) συγκροτεί τους πολίτες σε αρμονικό σύνολο

β) τους κάνει να συνεισφέρουν στο κοινό καλό

γ) δημιουργεί πολίτες με σκοπό να τους χρησιμοποιεί για τη συνοχή της πόλης.

Άρα δε θα αδικούνται οι φιλόσοφοι αν αναγκαστούν να συμμετέχουν στα κοινά.

Ουσιαστικά ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι όχι μόνο δεν θα είναι αδικία, αλλά δίκαιη αξίωση, εφόσον θα συντείνει στη συνολική ευδαιμονία. Εδώ πρέπει να πούμε πως το επιχείρημα του Σωκράτη, ελέγχοντας το με τους κανόνες της Τυπικής Λογικής πάσχει, εφόσον, ενώ αφαιρεί από τους φύλακες την ευδαιμονία, υποστηρίζει ότι ο νόμος οφείλει να διαφυλάξει την ευδαιμονία ολόκληρης της πόλης. Την αδυναμία αυτή του συλλογισμού του έχει παρατηρήσει και ο Αριστοτέλης.

Ωστόσο, βλέποντας ο Σωκράτης το δίκαιο και το άδικο από τη σκοπιά του καλού του συνόλου συμφωνεί με την γενικώς αποδεκτή αρχή πως σε μια πόλη ο κάθε πολίτης δεν μπορεί να λειτουργεί σε καθεστώς απόλυτης προσωπικής ελευθερίας, γιατί αυτό θα έβλαπτε ενδεχομένως τη συνοχή και τη λειτουργικότητα του συνόλου.

4. Ποιος είναι ο προσανατολισμός της παιδείας για «τάς βελτίστας φύσεις»; Διακρίνετε διάσταση στις απόψεις του Πλάτωνα, όπως φαίνεται από το συγκεκριμένο χωρίο και του Αριστοτέλη στο απόσπασμα:

«ὅτι μέν οὖν τά ἀναγκαῖα δεῖ διδάσκεσθαι τῶν χρησίμων, οὐκ ἄδηλον ὅτι δέ οὐ πάντα, διῃρημένων τῶν τε ἐλευθερίων ἔργων καί τῶν ἀνεευθερίων φανερόν, <καί> ὅτι τῶν τοιούτων δεῖ μετέχειν ὅσα τῶν χρησίμων ποιήσει τόν μετέχοντα μή βάναυσον.»

  Κατά τον Πλάτωνα ο άνθρωπος έχει από τη φύση κάποια ελαττώματα είτε χαρίσματα, που προϋπάρχουν, μπορούν ωστόσο να καλλιεργηθούν και να βελτιωθούν. Αυτή η «φύσις» παίζει καθοριστικό ρόλο για την πορεία του ανθρώπου. Οι «βέλτιστες φύσεις» που αναφέρει ο Πλάτωνας είναι οι εξαιρετικές φυσιογνωμίες, οι χαρισματικοί άνθρωποι.

Χρέος, επομένως της Πολιτείας, είναι να διακρίνει αυτούς τους προικισμένους από τη φύση ανθρώπους και να τους εκπαιδεύσει με στόχο τη θέαση του Αγαθού, δηλ. της Αλήθειας.

Πρόκειται για ένα εκπαιδευτικό σύστημα που θα επιτρέπει:

α) την αναγνώριση των ικανοτέρων από τους άλλους ανθρώπων, τη διάκριση τους από τη μάζα και την προώθηση τους σε ανώτερο επίπεδα μάθησης

β) προετοιμασία των λίγων, των αρίστων του πνεύματος να αναλάβουν ενεργό πολιτική δράση.

Από την άλλη πλευρά ο Αριστοτέλης μιλά για την στοιχειώδη υποχρεωτική εκπαίδευση, ίδια για όλους, που θα πρέπει να λαμβάνει ο κάθε πολίτης προκειμένου να είναι σε θέση να εξυπηρετήσει την λειτουργικότητα του συγκεκριμένου κάθε φορά πολιτειακού σχηματισμού. Ο πολίτης δεν πρέπει να μαθαίνει τα πάντα, καθώς άλλα ταιριάζουν στους ελεύθερους και άλλα στους ανελεύθερους. (Στο παρακάτω χωρίο θα διευκρινίσει ότι ο στόχος είναι η δημιουργία ελευθέρων ενάρετων πολιτών). Πρέπει να δίδονται σε όλους οι απαραίτητες εκείνες γνώσεις για να μπορεί ο πολίτης να μετέχει στις λειτουργίες. της πόλης και να προωθεί τον εαυτό του (ανάγνωση, γραφή και μερικές φορές σχέδιο και ζωγραφική).

Η στάση τους στον τρόπο που προσεγγίζουν την παιδεία δείχνει:

α) και οι δύο φιλόσοφοι θεωρούν το εκπαιδευτικό σύστημα άμεσα συνδεδεμένο με την εύρυθμη λειτουργία της πολιτείας.

β1) ο Πλάτωνας θεωρεί σημαντική την εξειδίκευση στη γνώση, γιατί αυτή θα οδηγήσει στην θέαση της Αλήθειας, άρα και στην ικανότητα ορθής διακυβέρνησης των λίγων

β2) ο Αριστοτέλης μιλά για έναν ερασιτεχνισμό θα λέγαμε στην εκπαίδευση, αντιτίθεται στην εξειδικευμένη γνώση, καθώς στοχεύει στην κατοχύρωση της απόλυτης απαραίτητης γνώσης όλων των πολιτών.

5. Με βάση τις απόψεις του Σωκράτη για τον «ηθικό εξαναγκασμό» των φιλοσόφων, μπορείτε να χαρακτηρίσετε τον Πλάτωνα πολιτικά; Διαπνέεται από ανθρωπισμό ή όχι; Ποια στοιχεία μπορείτε να αντλήσετε από το κείμενο, τα οποία δηλώνουν την ταξική διαστρωμάτωση της «ιδεώδους πολιτείας»;

   Στις φιλικές επισημάνσεις του Σωκράτη προς το Γλαύκωνα, ο αναγνώστης μπορεί να εντοπίσει εκείνα τα στοιχεία, τα οποία διέπουν την προσωπικότητα και το χαρακτήρα του Πλάτωνα. Η ανθρωπιστική του στάση πηγάζει από την επιμονή του για την «αποστολή» των νεοφώτιστων «φυλάκων». Ο Πλάτωνας δεν πιστεύει στην ύπαρξη μιας «εκλεκτής ελίτ», ελαχίστων φιλοσόφων, οι οποίοι αποκομμένοι από τον κοινωνικό κορμό, ασχολούνται με τις πνευματικές τους αναζητήσεις και ανησυχίες. Ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος διακατέχεται από το πάθος της μετάδοσης της αλήθειας και της γνώσης. Οι φιλόσοφοι ως οι πλέον αρμόδιοι καλούνται να αναλάβουν τις τύχες της κοινωνίας και να παλέψουν με την άγνοια και τις προκαταλήψεις της σκληρής κοινωνικής πραγματικότητας. Ο Πλάτωνας δε δέχεται ως πολιτική επιλογή την αποστασιοποίηση. Η αγάπη του για τον πάσχοντα – από άγνοια – άνθρωπο του επιβάλλει αξιωματικά τη στάση της «πνευματικής διακονίας». Σε ένα κοινωνικό σύνολο, όπου το ζητούμενο είναι η ευδαιμονία του συνόλου των πολιτών, οι πνευματικοί άνθρωποι πρέπει να απαντούν με τον «ελιτισμό» και την αδιαφορία; Αναρωτιέται ο Πλάτωνας. Και η απάντηση έρχεται αβίαστα από το στόμα του Σωκράτη: «καί οὗτος ἐμποιῶν τοιούτους ἄνδρας ἐν τῇ πόλει, οὐχ ἵνα ἀφίη τρέπεσθαι ὅπη ἕκαστος βούλεται, ἀλλ᾿ ἵνα καταχρῆται αὐτός αὐτοῖςἐπί τόν σύνδεσμον τῆς πόλεως». Όχι μόνο, δηλαδή, δεν πρέπει να αδιαφορούν, αλλά είναι νομικά και ηθικά υποχρεωμένοι να παλέψουν για το κοινό καλό. Για την πολιτική ομαλότητα και την κοινωνική αρμονία. Για την προσέγγιση της αλήθειας και του «αγαθού» από το σύνολο των χειμαζόμενων πολιτών/δεσμωτών.

6. «βελτίστας φύσεις», «τῶν οἰκιστῶν», «ἐν παιδείᾳ»: Να διευκρινίσετε το περιεχόμενο των φράσεων.

  «βελτίστας φύσεις»: «Φύσις» είναι αυτό που ο άνθρωπος δεν μπορεί να κατασκευάσει ο ίδιος, αλλά το βρίσκει να προϋπάρχει. Μπορεί βέβαια με την τέχνη να το συμπληρώσει, αλλά δεν είναι σε θέση να το αλλάξει ουσιωδώς. Φύσις επομένως σε σχέση με τον άνθρωπο, είναι τα χαρίσματα και τα ελαττώματα που έχει ως κτήμα του. Ο φιλόσοφος αποδέχεται την άποψη ότι οι άνθρωποι διαθέτουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά εκ γενετής και ότι η παιδεία έρχεται να αξιοποιήσει τις φυσικές δυνατότητές τους. Για τον Πλάτωνα η φύση παίζει καθοριστικό ρόλο στην εκλογή του άριστου βίου. Ως «βελτίστας φύσεις» χαρακτηρίζει τους προικισμένους ανθρώπους, εκείνους που είναι ικανοί να λύσουν τα δεσμά τους, να ανέλθουν στον κόσμο της Νόησης και να ατενίσουν τον ήλιο του «Ἀγαθοῦ», να γνωρίσουν δηλαδή την απόλυτη αλήθεια. Έχοντας λάβει την ορθή παιδεία, μπορούν να συνεισφέρουν στο κοινωνικό σύνολο, αναλαμβάνοντας τη διοίκηση της πόλης.

«τῶν οἰκιστῶν»: «Οἰκιστής» είναι ο ιδρυτής της πόλης, ο αρχηγός μίας αποστολής που πέμπεται από τη μητρόπολη, προκειμένου να ιδρύσει μία αποικία. Εδώ ως «οἰκιστές» αυτοχαρακτηρίζονται ο Σωκράτης και οι συνομιλητές- συνερευνητές του στον πλατωνικό διάλογο, καθώς αναλαμβάνουν να σχεδιάσουν και να κατασκευάσουν θεωρητικά μία πόλη, που συγκροτείται σταδιακά από το πρωτόγονο στάδιο μέχρι να φτάσει στην πλήρη ανάπτυξή της. Επομένως «οἰκισταί» είναι οι θεμελιωτές της ιδεώδους πολιτείας, ο Σωκράτης, ο Γλαύκων, ο Αδείμαντος, ο Κέφαλος, ο Πολέμαρχος, ο Θρασύμαχος και ο Κλειτοφών.

«ἐν παιδείᾳ»: Αρχικά ο όρος «παιδεία» σημαίνει αυτό που πρέπει να μάθει το παιδί και αναφέρεται στην ανατροφή και εκπαίδευση των παιδιών. Ήδη όμως από τον 5ο αιώνα ως όρος της παιδαγωγικής δηλώνει τη μόρφωση και τη γενική καλλιέργεια, που μόνο ο άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει –γι’ αυτόν το λόγο άλλωστε αποδίδεται στα λατινικά ως humanitas. Βάση της παιδείας για τον Πλάτωνα είναι η μουσική (λογοτεχνία, τραγούδι και καλλιέργεια της καλλιτεχνικής ευαισθησίας) και γυμναστική, ενώ «παίδευση» είναι η πορεία προς την παιδεία. Η παιδεία στα πλατωνικά κείμενα δεν είναι απλώς η δύναμη που εμφυτεύει στους ανθρώπους νέες γνώσεις και δυνατότητες, χωρίς προεργασία, αλλά το όργανο με το οποίο θα απελευθερωθούν από τα δεσμά των αισθήσεων και στη συνέχεια θα απελευθερώσουν και τους υπόλοιπους δεσμώτες. Σημαίνει κυρίως την καθοδήγηση του θείου στοιχείου που ενυπάρχει στον άνθρωπο προς τη θέαση του «Ὄντος», της απόλυτης αλήθειας. Είναι η στροφή της ψυχής προς την ιδέα του «Ἀγαθοῦ», η διαδικασία της μετάβασης από το σκοτάδι της άγνοιας στο φως της γνώσης. Συνεπώς, η πλατωνική παιδεία θεμελιώνεται πάνω στην έννοια του «Ἀγαθοῦ» και σηματοδοτεί την ανοδική πορεία προς τον κόσμο των Ιδεών. Μία τέτοια παιδεία προϋποθέτει την κάθαρση της ψυχής από τις γήινες-υλικές επιθυμίες, ένα έργο που μόνο οι φιλόσοφοι μπορούν να αναλάβουν.

7. Ποια είναι η συνεισφορά του νόμου στο κοινωνικό σύνολο και ποια μέσα διέρχεται προκειμένου να επιβάλει τις επιταγές του;

   Οι νόμοι είναι γραπτοί κανόνες που ορίζουν οι άνθρωποι, προκειμένου να ρυθμίσουν τις μεταξύ τους σχέσεις καθώς επίσης και τις σχέσεις ανάμεσα στους πολίτες και το κράτος. Εξασφαλίζουν την ομαλή συνύπαρξη των πολιτών και την εύρυθμη λειτουργία της κοινωνίας. Κατά το πλατωνικό κείμενο, ο νόμος αποβλέπει στην γενική ευημερία και όχι στην ευδαιμονία μίας συγκεκριμένης προνομιούχου κοινωνικής ομάδας ή στην ευτυχία μεμονωμένων ατόμων. Ειδικότερα, επιδιώκει τη συγκρότηση των πολιτών σε ένα ενιαίο και αρμονικό συνόλου, μέσα στο οποίο οι πολίτες διαμορφώνουν κοινωνική αλληλεγγύη και τη συναίσθηση της ευθύνης ότι όλοι έχουν την υποχρέωση να προσφέρουν στο γενικό καλό, ανάλογα με τις ικανότητες τους. Ως αποτέλεσμα, οι τρεις τάξεις δε βρίσκονται σε σύγκρουση, αλλά κατανοεί η μία το ρόλο της άλλης και συνεργάζονται με σκοπό τη γενική ευδαιμονία. Τέλος, ο νόμος διαδραματίζει ρόλο παιδαγωγικό, διαπλάθει πολίτες εμποτισμένους με τις αξίες της συλλογικότητας, που έχουν συνειδητοποιήσει το ρόλο τους και τα όριά τους και έτσι εμποδίζει την ιδιοτέλεια, την ασυδοσία και την αναρχία. Τα μέσα που ο νόμος διέρχεται για να πετύχει τους στόχους του είναι η πειθώ και ο εξαναγκασμός. Αρχικά, λοιπόν, ο νόμος προσπαθεί να πείσει τους πολίτες για την ορθότητα των επιταγών του. Αυτή η προσπάθεια στέφεται με επιτυχία, όταν οι πολίτες έχουν δεχτεί την κατάλληλη αγωγή και έχουν καλλιεργήσει την κοινωνική συνείδηση, που θα τους επιτρέψει να υπακούσουν χωρίς άσκηση πίεσης. Στην περίπτωση που αυτό δε γίνει εφικτό, ο νόμος εξαναγκάζει τους πολίτες να υπακούσουν, προβάλλοντας ως δικαιολογία το συλλογικό όφελος. Η μέθοδος του εξαναγκασμού μπορεί να αντιβαίνει τις δημοκρατικές αρχές, να περιορίζει την ατομική ελευθερία και να αποτελεί πράξη ολοκληρωτισμού, ωστόσο για τον Πλάτωνα παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη λύση, διότι χωρίς την αναγκαστική επιβολή της βούλησης του νόμου δεν μπορεί να λειτουργήσει ομαλά μια κοινωνία ούτε να επιτευχθεί η ευδαιμονία της πολιτείας. Στους «Νόμους» ο φιλόσοφος συνδυάζει την πειθώ με τη βία. Ωστόσο αναφέρει ότι η τελευταία αφορά στον «ἄπειρον παιδείας ὄχλον», δηλαδή αφορά στο πλήθος που δεν έχει λάβει την ορθή παιδεία, που θα του επιτρέψει να συμμορφωθεί με τις επιταγές του νόμου, επιδιώκοντας το συλλογικό όφελος. Συνεπώς, και οι απρόθυμοι φιλόσοφοι θα πρέπει να εξαναγκάζονται στο βωμό του κοινού καλού να στερηθούν την ευδαιμονία τους και να ασχοληθούν ενεργά με τη διοίκηση της πόλης. Ο Πλάτωνας δείχνει μάλλον μια προτίμηση προς τη μέθοδο της πειθούς, καθώς διαπιστώνει ότι ο ρόλος του νόμου είναι και παιδαγωγικός και ότι ο σκοπός του είναι να διαμορφώσει τέτοιους πολίτες που θα επιθυμούν να ωφελήσουν ο ένας τον άλλον («ποιῶν… ὠφελίας»). Εφόσον γίνεται αναφορά σε διάπλαση χαρακτήρων και διαμόρφωση νοοτροπιών, μάλλον έχουμε να κάνουμε με την παιδεία, την καλλιέργεια και την πειθώ και όχι με τη βία και τον εξαναγκασμό.

8. Ο Σωκράτης, διατυπώνοντας τα συμπεράσματα που κατ’ αυτόν προκύπτουν από την παράθεση της αλληγορίας του σπηλαίου, αποκλείει από τη διοίκηση της πολιτείας συγκεκριμένες κατηγορίες ανθρώπων. Ποιες είναι αυτές και γιατί θεωρεί ότι δεν θα μπορούσαν να κυβερνήσουν «ἱκανῶς» μια πολιτεία;

   Ο Σωκράτης, με την παράθεση της αλληγορίας του σπηλαίου στην προηγούμενη ενότητα, επιχείρησε να καταδείξει τον καθοριστικό ρόλο της παιδείας στη συγκρότηση μιας δίκαιης, ευνομούμενης και ορθά διοικούμενης πολιτείας. Στην ενότητα αυτή, έχοντας ολοκληρώσει την αλληγορική του διήγηση και την εξήγηση του συμβολισμού της, διατυπώνει τα συμπεράσματά του προς το Γλαύκωνα με τη μορφή ενός ρητορικού ερωτήματος. Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι με βάση τα όσα επισημάνθηκαν παραπάνω είναι λογικό και επόμενο να θεωρήσει κανείς ότι δε θα μπορούσαν ποτέ να διοικήσουν σωστά μια πολιτεία δύο συγκεκριμένες κατηγορίες ανθρώπων. Η πρώτη κατηγορία είναι οι απαίδευτοι, οι αμαθείς ή ημιμαθείς άνθρωποι, αυτοί που δεν έχουν αποκτήσει προσωπική εμπειρία της ίδιας της αλήθειας. Η καθαυτό αλήθεια είναι νοητή οντότητα, την οποία ατενίζει, «θεάται» ο νους ύστερα από πνευματική εξάσκηση. Αυτή η άμεση θέαση της αλήθειας, που υπερβαίνει την απλή μάθηση, είναι η εμπειρία που δεν διαθέτουν οι απαίδευτοι. Οι άνθρωποι, λοιπόν, αυτοί είναι ακατάλληλοι για την ανάληψη της εξουσίας, επειδή δεν διαθέτουν έναν συγκεκριμένο στόχο στη ζωή τους, ένα υψηλό ιδανικό, το οποίο θα εκπορεύεται από τη «θέαση» του «Αγαθού» και θα εμπνέει ή υπαγορεύει κάθε πράξη τους και στον ιδιωτικό και στο δημόσιο βίο. Η ελλειμματική παιδεία των συγκεκριμένων ανθρώπων τους καθιστά ηθικά ατελείς και ανερμάτιστους και, κατά συνέπεια, ανίκανους για μια τέτοια υψηλή αποστολή, η οποία αποσκοπεί στην ευημερία του κοινωνικού συνόλου και όχι στην εξυπηρέτηση προσωπικών συμφερόντων ή ιδιοτελών επιδιώξεων. Η δεύτερη κατηγορία ανθρώπων, που αποκλείει ο Σωκράτης, είναι όσοι ασχολούνται αποκλειστικά με τη θεωρητική μάθηση, με το φιλοσοφικό στοχασμό, που συνοδεύεται όμως από τέλεια αποκοπή από κάθε άλλη δραστηριότητα, κοινωνική ή πολιτική. Αυτοί είναι οι πνευματικοί άνθρωποι, που μένουν κλεισμένοι στη μακαριότητά τους και δεν είναι πρόθυμοι να συμμετάσχουν ενεργά στην πολιτική, επειδή θεωρούν ότι έχουν βρει την πλήρη ευδαιμονία στις θεωρητικές τους ενασχολήσεις. Είναι φανερό ότι ο φιλόσοφος διακρίνει και στις δύο στάσεις ζωής μονομέρεια ιδιαίτερα επιζήμια για το κοινωνικό σύνολο.

9. Με ποιον τρόπο οφείλουν, σύμφωνα με τον Σωκράτη, να μεταχειριστούν στη δική τους κοινωνία οι «οἰκισταί» της ιδεατής πολιτείας τους ανθρώπους που διαθέτουν «βελτίστας φύσεις»;

   Ο Σωκράτης, έχοντας επισημάνει στο α΄ μέρος της ενότητας την ακαταλληλότητα τόσο των «ἀπαιδεύτων» όσο και των «ἐν παιδείᾳ ἐωμένων διατρίβειν διά τέλους» να αναλάβουν τη διακυβέρνηση μιας πολιτείας, αναφέρεται στα νομοθετικά μέτρα που οφείλουν να λάβουν οι «οἰκισταί» της ιδεατής πολιτείας, προκειμένου να αντιμετωπιστεί το συγκεκριμένο πρόβλημα: αρχικά, οφείλουν να στρέψουν τις θεωρητικές ενασχολήσεις των πιο προικισμένων πνευματικά πολιτών («τάς βελτίστας φύσεις») προς το γνωστικό αντικείμενο που η προηγούμενη συζήτηση ανέδειξε ως το πιο σημαντικό («μέγιστον μάθημα»). Πρόκειται για τη φιλοσοφία, τη διαλεκτική, η ενασχόληση με την οποία οδηγεί την ανθρώπινη ψυχή στη σταδιακή μετάβασή της από τον κόσμο των αισθητών σε εκείνο των νοητών και κατ’ επέκταση στη θέαση της «Ἰδέας» του «Ἀγαθοῦ», δηλαδή της υπέρτατης γνώσης και αλήθειας. Στη συνέχεια, μετά την ενόραση του νοητού κόσμου και τη βίωση της υπέρτατης πνευματικής εμπειρίας, «αἱ βέλτισται φύσεις» θα κληθούν να εγκαταλείψουν προσωρινά τις θεωρητικές ενασχολήσεις τους. Θα υποχρεωθούν, στην περίπτωση που δεν το επιθυμούν, να επιστρέψουν στον υπόγειο και μισοσκότεινο κόσμο των πρώην συνδεσμωτών τους, δηλαδή να συμμετάσχουν ενεργά στην κοινωνική και πολιτική ζωή, για να την αναμορφώσουν με τη χρηστή και πεφωτισμένη διοίκησή τους. Δεν έ-χουν το δικαίωμα, επισημαίνει ο Σωκράτης, να αρνηθούν τις «τιμές» και τους «πόνους», που συνεπάγεται η ενασχόληση με την πολιτική, όσο ασήμαντες και οδυνηροί αντίστοιχα και αν τους φαίνονται.

10. «ὅτι ἑκόντες… ἀπῳκίσθαι»: Σε ποια κατηγορία ανθρώπων αναφέρεται ο Πλάτων στο συγκεκριμένο απόσπασμα; Ποιον εκφραστικό τρόπο χρησιμοποιεί για να περιγράψει τη στάση τους απέναντι στο κοινωνικό σύνολο;

   Ο Πλάτων, εξετάζοντας τους ανθρώπους από την άποψη της καταλληλότητάς τους στη διακυβέρνηση της πολιτείας, απορρίπτει δύο κατηγορίες πολιτών. Με την παραπάνω φράση αναφέρεται στους πεφωτισμένους δεσμώτες, που αφιερώνουν τη ζωή τους στη θεωρητική μελέτη και το φιλοσοφικό στοχασμό αδιαφορώντας για το κοινωνικό σύνολο και το χρέος τους προς αυτό. Μετά τη θέαση του «Ἀγαθοῦ», οι άνθρωποι αυτοί βρίσκονται απορροφημένοι στις πνευματικές ενασχολήσεις τους και είναι απρόθυμοι να ασχοληθούν ενεργά με την πολιτική ζωή, την αφύπνιση και την αναμόρφωση της κοινωνίας στην οποία ανήκουν. Για να τα αισθητοποιήσει όλα αυτά ο Πλάτων, χρησιμοποιεί μια παρομοίωση. Παρουσιάζει τους πεπαιδευμένους να ζουν στα νησιά των μακάρων («ἐν μακάρων νήσοις ζῶντες»), τα οποία, σύμφωνα με μια λαϊκή δοξασία, βρίσκονται στη Δύση πέρα από τις στήλες του Ηρακλέους στο ρεύμα του Ωκεανού. Εκεί ζούσαν οι ήρωες, οι άνθρωποι της χρυσής εποχής, και οι ευσεβείς έχοντας βρει την πλήρη ευδαιμονία, την απόλυτη ευτυχία και τη γαλήνη.

11. «ὅ νῦν… σπουδαιότεραι»: Νομίζετε ότι ο Πλάτων δικαιολογείται να έχει τέτοιες αξιώσεις από τους φιλοσόφους, αν λάβουμε υπόψη μας τη δική του συμμετοχή στην πολιτική ζωή της Αθήνας;

   Στο συγκεκριμένο απόσπασμα, ο Πλάτων επικρίνει την απροθυμία πολλών πνευματικών ανθρώπων να ασχοληθούν με τη διακυβέρνηση της πόλης τους υπηρετώντας το κοινωνικό σύνολο. Αξιώνει δηλαδή από αυτούς ενεργό συμμετοχή στην πολιτική και κοινωνική ζωή, με σκοπό την αναμόρφωσή της. Ο ίδιος απέφυγε να ασχοληθεί με τα κοινά της Αθήνας απογοητευμένος τόσο από τα τρωτά της αθηναϊκής δημοκρατίας όσο και από την ωμότητα των Τριάκοντα τυράννων. Επειδή, όμως, ένιωθε την ανάγκη να εφαρμόσει πρακτικά τις ιδέες του, πραγματοποίησε τρία ταξίδια σε διάστημα τριάντα χρόνων στη Σικελία, με σκοπό την αναμόρφωση του πολιτικού συστήματος των Συρακουσών. Δυστυχώς, η εμπειρία του υπήρξε αρνητική λόγω της συμπεριφοράς του τυράννου Διονυσίου Α’ και του γιου του κι έτσι παραιτήθηκε από το εγχείρημα αυτό. Ο Πλάτων, λοιπόν, δεν προχώρησε σε πρακτική εφαρμογή των θεωρητικών του απόψεων παρά το γεγονός ότι το επιχείρησε.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑ (ΕΝΟΤΗΤΑ 13η)

1. Ποια είναι η άποψη του Σωκράτη στην οποία στηρίζει την επιχειρηματολογία του προκειμένου να απαντήσει στην ένσταση του Γλαύκωνα; Μπορεί αυτή να συσχετισθεί με την πλατωνική ηθική και αν ναι ποια είναι τα σημεία αυτής στα οποία ανταποκρίνεται η άποψη του φιλοσόφου;

   Τα επιχειρήματα, λοιπόν, του Σωκράτη στηρίζονται στην άποψη ότι σε μια πόλη εκείνο που ενδιαφέρει το νόμο προκειμένου αυτή να οδηγηθεί στην ευδαιμονία δε θα πρέπει να είναι πώς θα ευτυχήσει υπερβολικά μια συγκεκριμένη τάξη, αλλά πώς θα γίνει ευτυχισμένη ολόκληρη η πόλη. Μάλιστα ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι η ευδαιμονία του συνόλου είναι επιταγή του νόμου στην υπηρεσία του οποίου μπορούν να χρησιμοποιηθούν η πειθώ και ο εξαναγκασμός (πειθοῖ τε και ἀνάγκῃ). Η άποψη αυτή ανταποκρίνεται στο πνεύμα της πλατωνικής ηθικής, καθώς ο Πλάτων πιστεύει ότι η πειθώ και η βία είναι δύο απολύτως θεμιτά μέσα, τα οποία μπορούν και πρέπει να τεθούν στην υπηρεσία του νόμου προκειμένου να ενεργούν όλοι έχοντας ως στόχο την εξυπηρέτηση του κοινωνικού συνόλου.

2. Να κρίνετε την άποψη του Γλαύκωνα ότι θα υποστούν αδικία οι φιλόσοφοι που θα αναγκαστούν να επιστρέψουν στο σπήλαιο.

  Ο Γλαύκωνας διαφωνεί με τα λεγόμενα του Σωκράτη στην προηγούμενη ενότητα για τον ηθικό εξαναγκασμό των φιλοσόφων να συμμετάσχουν στην κοινωνικοπολιτική ζωή, προκειμένου να ελευθερώσουν τους συμπολίτες τους από τα δεσμά της άγνοιας. Θεωρεί ο Γλαύκωνας τη συγκεκριμένη αντίληψη ως κατάφωρη αδικία. Εύλογα προβάλλει το ερώτημα: οι άνθρωποι που έχουν διπλό καθήκον: και την φύλαξη της πόλης και την πνευματική επιρροή που πρέπει να ασκήσουν, είναι δίκαιο να στερηθούν αγαθά, να υποβληθούν σε περιορισμούς και γενικά να έχουν μόνο καθήκοντα και λίγα δικαιώματα; Ο νόμος στην περίπτωσή τους δεν είναι άδικος; Ο Γλαύκωνας εδώ σίγουρα δεν έχει αντιληφθεί σωστά τη θέση του Σωκράτη. Ο φιλόσοφος είναι σίγουρα υπέρ της ισονομίας, αλλά οι φύλακες είναι μια ξεχωριστή κοινωνική ομάδα με υψηλά καθήκοντα, που η ίση αντιμετώπισή τους από το νόμο, θα τους απομάκρυνε από το χρέος προς το κοινωνικό σύνολο.

3. Πώς ορίζονται οι σχέσεις μεταξύ πολιτών και μεταξύ νόμου και πολιτών στο κείμενο;

   Οι νόμοι για τον Πλάτωνα είναι στην υπηρεσία όλων. Δε νοείται οργανωμένο και εύρυθμο σύνολο, όταν μια κοινωνική ομάδα πλεονεκτεί και ευτυχεί έναντι των άλλων. Ο νόμος είναι οι κανόνες δικαίου, γραπτοί και άγραφοι, που εξασφαλίζουν το κοινό συμφέρον της ολότητας. Πέραν όμως του κοινωνικού χαρακτήρα της ιδανική πολιτείας, στόχος του φιλοσόφου είναι και το πνεύμα συνεργασίας και μεταδοτικότητας των πολιτών. Ο καθένας δηλαδή, να προσφέρει το πλεονέκτημα που έχει από τις ενασχολήσεις του στους άλλους. Αυτό είναι ένα επιπλέον καθήκον του νόμου. Πρέπει να πείσει ή να εξαναγκάσει τους πολίτες να προβούν σε αυτές τις ενέργειες, προκειμένου να υπάρξει αρμονία, συνοχή και αλληλεγγύη στο κοινωνικό σύνολο.

4. «πειθοῖ τε καὶ ἀνάγκῃ». Είναι δυνατόν ο εξαναγκασμός και η βία να εκφράζουν το νόμο;

   Ο νόμος έχει θεσπιστεί για να προάγει την ευημερία του συνόλου. Σκοπός του δημοκρατικού πολιτεύματος είναι με την πειθώ να στρέψει τους πολίτες προς την άσκηση των καθηκόντων τους. Με τον όρο όμως «ανάγκη» εισάγεται και η αρχή του εξαναγκασμού, που δεν έχει όμως σχέση με αυθαίρετη τυραννία. Είναι μια απαραίτητη αρχή για τους κατόχους της εξουσίας, προκειμένου να τιμωρείται η ανυπακοή και να μη χαλαρώνουν οι δεσμοί της πόλης με τους πολίτες. Άλλωστε θα ήταν ουτοπικό να πιστέψουμε ότι μπορεί να υπάρξει πολιτική εξουσία, που δεν στηρίζεται στην κρατική επιβολή και βία.

5. Να εντοπίσετε την ένσταση που προβάλλει ο Γλαυκών στο απόσπασμα. Στη συνέχεια να αναφέρετε τα επιχειρήματα με τα οποία ο Σωκράτης προσπαθεί να μεταβάλει την άποψη του και να τα αξιολογήσετε.

  Στο παραπάνω απόσπασμα ο Γλαυκών προβάλλει την ένσταση του στον ισχυρισμό του Σωκράτη πως οι φιλόσοφοι πρέπει να εγκαταλείψουν το θεωρητικό βίο και να αντιμετωπίσουν τις ανάγκες της κοινωνίας διαφωτίζοντας τους απαίδευτους ανθρώπους. Υποστηρίζει, λοιπόν, (ο Γλαυκών) πως κάτι τέτοιο θα ήταν άδικο για τους φιλοσόφους, καθώς θα αναγκαστούν να κάνουν κάτι το οποίο στην ουσία δεν έχουν οι ίδιοι επιλέξει αλλά τους έχει επιβληθεί. Ο Σωκράτης ξεκινά με μια υπενθύμιση, λέγοντας πως το κύριο μέλημα του νόμου δεν είναι η ευτυχία μιας μόνο κοινωνικής ομάδας αλλά ολόκληρου του κοινωνικού συνόλου. Επομένως, ο νόμος δε μπορεί να αφήνει τον καθένα να ασχολείται με ό,τι θέλει, αλλά έχει σκοπό να ενώσει αρμονικά τους πολίτες για μια ομαλή κοινωνική συμβίωση. Η πειθώ και η βία είναι τα μέσα που χρησιμοποιεί ο νόμος για την επίτευξη της ευδαιμονίας. Εξάλλου, οποιοσδήποτε είναι ικανός να προσφέρει στην ευτυχία του συνόλου των πολιτών, οφείλει να το πράξει. Παρατηρούμε πως η άποψη του Σωκράτη είναι κοινωνιοκεντρικη, έχει δηλαδή γνώμονα το κοινό συμφέρον, εν αντιθέσει με την ένσταση του Γλαύκωνα που βλέπει με ατομική στάση τα πράγματα. Παρ’ όλα αυτά, τα επιχειρήματα του φιλοσόφου δεν είναι καθόλα πειστικά, καθώς δε μπορούμε να υποστηρίξουμε πως το δίκαιο συνάδει με την αφαίρεση της προσωπικής ευτυχίας μιας μερίδας πολιτών, αλλά ούτε πως και σε αυτή έστω την περίπτωση το σύνολο ευδαιμονεί.

6. Γιατί ο Σωκράτης θεωρεί δίκαιο τον ηθικό εξαναγκασμό των φιλοσόφων;

   Αναμφίβολα στα μάτια του Γλαύκωνα και πολλών ακόμα, η υποχρέωση των φιλοσόφων να θυσιάσουν την προσωπική τους ευτυχία για την ευημερία του συνόλου, φαντάζει ένας ηθικός εξαναγκασμός καθώς η επιταγή του νόμου επεμβαίνει καθοριστικά στην ατομική ελευθερία και απαιτεί απ΄πο αυτή την κοινωνική ομάδα να κάνει κάτι που δεν έχει επιλέξει. Το δεοντολογικό αυτό περιεχόμενο ακούγεται σκληρό και απόλυτο, πόσο μάλλον όταν διασαφηνίζεται ρητά πως είναι προτιμότερη η ευδαιμονία του συνόλου από την ατομική ευτυχία. Ωστόσο ο Σωκράτης έχει μια εντελώς διαφορετική θέαση των πραγμάτων· ισχυρίζεται λοιπόν, πως οι φιλόσοφοι είναι μια ξεχωριστή τάξη με κοινωνικό λειτούργημα να διαφωτίσουν τα υπόλοιπα μέλη του συνόλου. Το ηθικό αυτό χρέος θα τους κάνει ευτυχισμένους γιατί βοηθώντας στη σωστή και εύρυθμη διοίκηση της πόλης θα υλοποιήσουν την ανώτερη πνευματική αποστολή για την οποία είναι πλασμένοι. Επομένως δεν πρέπει να μένουν στις θεωρητικές γνώσεις, με τις οποίες είναι προικισμένοι, και να ατενίζουν τον κόσμο των ιδεών, αλλά να ενταχθούν στο κοινωνικό σύνολο κορυφώνοντας με τον τρόπο αυτό την ευτυχία τους.

7. Να προσδιορίσετε την έννοια που ο φιλόσοφος αποδίδει στο «ἀγαθόν» και να εντοπίσετε τους όρους που χρησιμοποιεί για να χαρακτηρίσει το ίδιο το αγαθό και την πορεία για την προσέγγισή του.

   Ο Πλάτωνας δε δίνει μια σαφή ερμηνεία για την έννοια του αγαθού που αποτελεί έναν από τους βασικότερους όρους στο φιλοσοφικό του σύστημα παρά αρκείται σε ορισμένους υπαινιγμούς. Για το λόγο αυτό το Πλάτωνος ἀγαθόν κατά την αρχαιότητα υπήρξε παροιμιακή έκφραση για κάτι το ασαφές και σκοτεινό. Όπως όμως συνολικά προκύπτει από τη μελέτη του έργου του μεγάλου φιλοσόφου το Ἀγαθόν είναι:

α. το εἶναι και ό,τι διατηρεί το εἶναι

β. η τάξη, ο κόσμος και η ενότητα που διαπερνά και συνέχει την πολλαπλότητα

γ. ό,τι παρέχει την αλήθεια και την επιστήμη.

Ἀγαθόν αποτελεί για τον Πλάτωνα η ύψιστη αρχή, η πηγή του όντος και της γνώσης. Είναι το «μέγιστον μάθημα» γι’ αυτό και του αποδίδεται η ύψιστη αξία. Η ιδέα του αγαθού για το φιλόσοφο είναι ανώτερη από κάθε άλλη και τοποθετείται πάνω από τον κόσμο των ιδεών, επειδή θεωρείται η πραγματική αιτία της ύπαρξης. Εντούτοις η θέαση του αγαθού και η προσέγγισή του είναι εφικτή («ἀφικέσθαι», «ἴδωσιν», «ἰδεῖν») στον άνθρωπο που βρίσκεται στο δρόμο της γνώσης. Η πορεία προς το αγαθό είναι επίπονη, κοπιώδης και δύσκολη («ἀναβῆναι», «ἀνάβασιν», «ἀναβάντες»). Η ανάβαση για την κατάκτηση της υψηλότερης ιδέας προϋποθέτει τόσο φυσικές αρετές, δυνατότητες δηλαδή και χαρακτηριστικά που ο άνθρωπος αποκτά από τη φύση, όσο και προσωπικό αγώνα, επιμονή, προσήλωση στην ιδέα αυτή.

8. «… νόμῳ, οὐ τοῦτο μέλει… μηχανᾶται ἐγγενέσθαι… »: Ποιοι είναι σύμφωνα με τον Πλάτωνα το βασικό μέλημα του νόμου για τη διατήρηση της ισορροπίας στο κοινωνικό σύνολο και με ποια μέσα αυτό πραγματώνεται;

   Νόμος θεωρείται κάθε γραπτός κανόνας που θεσπίζεται από τους ίδιους τους ανθρώπους και ρυθμίζει τόσο τις σχέσεις μεταξύ των πολιτών, όσο και τις σχέσεις μεταξύ πολιτών – κράτους στοχεύοντας στην ομαλή συμβίωση των πολιτών και την ομαλή λειτουργία της κοινωνίας. Σύμφωνα με το κείμενο ο νόμος αποβλέπει στην ευτυχία του συνόλου κι όχι στην ευδαιμονία μιας κοινωνικής ομάδας ή συγκεκριμένων μονάχα ατόμων. Η συνεισφορά του νόμου συνοψίζεται στις τρεις βασικές λειτουργίες του. Ειδικότερα ο νόμος επιδιώκει τη συγκρότηση των πολιτών σε ένα ενιαίο και αρμονικό σύνολο· συνάμα κάνει τους πολίτες να αναπτύσσουν την κοινωνική αλληλεγγύη προκαλώντας τους τη συναίσθηση της ευθύνης ότι όλοι οφείλουν να προσφέρουν στο κοινωνικό σύνολο ανάλογα με τις ικανότητες καθενός. Τέλος ο νόμος διαπαιδαγωγεί τους πολίτες με στόχο τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής. Τα μέσα που χρησιμοποιεί για την επίτευξη του στόχου του είναι η πειθώ και ο εξαναγκασμός. Αρχικά, λοιπόν, ο νόμος προσπαθεί να πείσει τους πολίτες για την ορθότητα αυτού που τους επιβάλλεται, ενώ στην περίπτωση που αυτό δεν πραγματοποιηθεί, εξαναγκάζει τους πολίτες να υπακούσουν προβάλλοντας ως δικαιολογία το συλλογικό όφελος. Η μέθοδος του εξαναγκασμού μπορεί να αντιβαίνει τις δημοκρατικές αρχές, ωστόσο για τον Πλάτωνα παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη λύση, διότι χωρίς την αναγκαστική επιβολή της βούλησης του νόμου δεν μπορεί να λειτουργήσει ομαλά μια κοινωνία ούτε να επιτευχθεί η ευδαιμονία της πολιτείας. Συνεπώς, οι απρόθυμοι φιλόσοφοι θα πρέπει να εξαναγκάζονται στο βωμό του κοινού καλού να στερηθούν την ευδαιμονία τους και να ασχοληθούν ενεργά με τη διοίκηση της πόλης.

Πηγή: https://efanis.wordpress.com/2011/03/30/%CF%80%CE%BB%CE%AC%CF%84%CF%89%CE%BD%CE%BF%CF%82-%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B5%CE%AF%CE%B1-%CE%B5%CF%81%CF%89%CF%84%CE%AE%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B1%CF%80%CE%B1%CE%BD/

ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΛΗΓΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ

Παντελής Μπουκάλας, Ἐν καταγείῳ οἰκήσει σπηλαιώδει

Εν καταγείω οικήσει σπηλαιώδει

Γυάλινη τελικά η σπηλιά μας.

Αστραφτερή.

Κατάγεια βέβαια,

κι ας είμαστε εγκάτοικοι των πάνω ορόφων.

Δεσμώτες χρυσωμένοι

άλλος εκούσια άλλος παραιτημένος

άλλος από την βιοτή του ξοδεμένος.

Ν΄ανάβουμε

με νυσταγμένη την ψυχή

πριν κι απ’ το φώς την τηλεόραση

μήπως και δανειστούμε φλόγα

ή βίο.

Να καταπίνουμε σκιές σκιών

ομοιωμάτων ομοιώματα

και να φρονούμε άφρονα ότι αυτός ο κόσμος.

Γυάλινο το κουτί να μας αλέθει

και μεις καθηλωμένοι απ’ την ψευδαίσθηση

ότι το κυβερνάμε.

Ποιός Πλάτωνας λοιπόν.

Ο Καζαντζίδης.

Να σου δώσω μια να σπάσεις….

Προτού το γυάλινο κουτί μας παραδώσει

σκιά σκιάς

στο ξύλινο-

[Παντελής Μπουκάλας «ΡΗΜΑΤΑ» σελ.28 Εκδόσεις ΑΓΡΑ]

Η συλλογή Ρήματα έχει βραβευθεί με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης το 2010

ΠΗΓΗ:

https://demirakou.blogspot.com/2019/12/blog-post.html?fbclid=IwAR2YDcq3_gzVxUR6PjmKX5APB-_EhBytlGcOGVwR5nh9bEqzBCsxZMQ4zjI

ΒΑΣΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ " ΠΟΛΙΤΙΚΑ " ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ (από τις σημειώσεις του Παναγιώτη Γ. Αθανασόπουλου)

ΕΝΟΤΗΤΑ 11

1η προκείμενη: κάθε κοινωνία - μορφή κοινωνικής συνύπαρξης αποβλέπει σε ένα αγαθό :

«πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν»

2η προκείμενη: η πόλη - κράτος είναι μια κοινωνία – μορφή κοινωνικής συνύπαρξης: «πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινὰ οὖσαν»

Συμπέρασμα: η πόλη - κράτος αποβλέπει σε ένα αγαθό : «πᾶσαι μὲν ἀγαθοῦ τινος στοχάζονται».

 Στη συνέχεια, μ’ ένα δεύτερο παραγωγικό συλλογισμό καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η πόλη - κράτος είναι ανώτερη μορφή κοινωνίας που αποβλέπει στο ανώτερο από όλα τα αγαθά.

Ο συλλογισμός του έχει ως εξής:

1η προκείμενη: κάθε κοινωνία - μορφή κοινωνικής συνύπαρξης αποβλέπει σε ένα αγαθό : «πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν»

2η προκείμενη: η πόλη - κράτος είναι ανώτερη μορφή κοινωνικής συνύπαρξης, γιατί εμπεριέχει όλες τις άλλες μορφές κοινωνίας : «ἡ πασῶν κυριωτάτη καὶ πᾶσας περιέχουσα τὰς ἄλλας»

Συμπέρασμα: η πόλη - κράτος αποβλέπει στο ανώτερο από όλα τα αγαθά : «τοῦ κυριωτάτου πάντων»

ENOTHTA 12

 Συλλογισμοί που αποδεικνύουν ότι η πόλη υπάρχει εκ φύσεως

Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί τρεις συλλογισμούς, για να αποδείξει ότι η πόλη υπάρχει εκ φύσεως:

Πρώτος συλλογισμός

1η προκείμενη: οι πρώτες κοινωνικές οντότητες (η οικογένεια και το χωριό) υπάρχουν εκ φύσεως

2η προκείμενη: η πόλη είναι εξέλιξη, ολοκλήρωση των πρώτων κοινωνικών οντοτήτων

Συμπέρασμα: άρα, η πόλη υπάρχει εκ φύσεως.

Δεύτερος συλλογισμός

1η προκείμενη: η φύση ενός πράγματος είναι η ολοκλήρωσή του

2η προκείμενη: η πόλη είναι ολοκλήρωση των πρώτων κοινωνικών οντοτήτων (της οικογένειας και του χωριού)

Συμπέρασμα: άρα, η πόλη υπάρχει εκ φύσεως.

Τρίτος συλλογισμός (εισάγεται με το «επίσης»)

1η προκείμενη: κάθε ον από τη φύση του υπηρετεί ένα στόχο που είναι κάτι το άριστο

2η προκείμενη: στόχος της πόλης είναι η αυτάρκεια, που είναι κάτι το έξοχο

Συμπέρασμα: άρα, η πόλη υπάρχει εκ φύσεως   

 Συλλογισμοί που αποδεικνύουν ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως «ζῷον πολιτικὸν»

Πρώτος συλλογισμός (του οποίου η δεύτερη προκείμενη υπονοείται)

1η προκείμενη: η πόλη υπάρχει εκ φύσεως

2η προκείμενη: ο άνθρωπος είναι συστατικό της πόλης

Συμπέρασμα: άρα, ο άνθρωπος είναι «φύσει ζῷον πολιτικὸν»

Δεύτερος συλλογισμός (του οποίου η δεύτερη προκείμενη υπονοείται)

1η προκείμενη: ο άνθρωπος που δε ζει μέσα σε οργανωμένη κοινωνία («ὁ ἄπολις»), επειδή έτσι είναι πλασμένος εκ φύσεως και όχι λόγω τυχαίας συγκυρίας, είναι ή άνθρωπος κατώτερης ποιότητας ή ένα ον ανώτερο από άνθρωπο

2η προκείμενη: ο άνθρωπος δεν είναι ούτε κατώτερης ποιότητας ούτε ον ανώτερο από άνθρωπο

Συμπέρασμα: άρα, ο άνθρωπος είναι «φύσει ζῷον πολιτικὸν»

ENOTHTA 13

Ο συλλογισμός του Αριστοτέλη που αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος είναι «φύσει ζῷον πολιτικὸν»

Στο πρώτο μέρος του κειμένου ο Αριστοτέλης αναπτύσσει την επιχειρηματολογία του μέσω ενός παραγωγικού συλλογισμού και αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος είναι «φύσει ζῷον πολιτικόν». Ο συλλογισμός έχει ως εξής:

1η προκείμενη: η φύση δεν κάνει τίποτε δίχως λόγο και αιτία.

2η προκείμενη: η φύση έδωσε στον άνθρωπο ως εργαλείο το λόγο (εργαλείο ανώτερο από την απλή φωνή που έδωσε στα ζώα), για να μπορεί να αντιλαμβάνεται και να κάνει φανερό το ωφέλιμο και το βλαβερό, το καλό και το κακό, το δίκαιο και το άδικο, βασικά στοιχεία για τη συγκρότηση πολιτικής κοινωνίας.

Συμπέρασμα: συνεπώς, αφού η φύση έδωσε, όχι τυχαία, στον άνθρωπο το λόγο, δηλαδή το εργαλείο με το οποίο μπορεί να ζει σε πολιτικές κοινωνίες, συνάγεται ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως «ζῷον πολιτικόν». 

Η πόλη αποτελεί προϋπόθεση για την ύπαρξη των μελών της

1η προκείμενη: στην τάξη της φύσης το όλον προηγείται του μέρους.

2η προκείμενη: η πόλη, βαθμίδα ιεραρχικά ανώτερη στην τάξη της φύσης, είναι ένα όλον και τα μέρη της είναι η οικογένεια, το χωριό και το κάθε επιμέρους άτομο.

Συμπέρασμα: στην τάξη της φύσης η πόλη προηγείται από τα μέρη της, την οικογένεια, το χωριό και το κάθε επιμέρους άτομο. 

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ: ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ (ερωτήσεις - απαντήσεις επί της εισαγωγής)

Ερωτήσεις Εισαγωγής-Απαντήσεις

1. Με ποιον τρόπο ελέγχει ο Σωκράτης τον χρησμό που του δόθηκε από το μαντείο σύμφωνα με το απόσπασμα από την πλατωνική Απολογία;
   
   Σελίδα 34: Εγώ όταν άκουσα τον χρησμό, έκανα αυτές τις σκέψεις: τι λέει άραγε ο θεός και τι εννοεί; εγώ ξέρω ότι σοφός δεν είμαι, ούτε πολύ ούτε λίγο, [...] ο θεός όμως δεν είναι δυνατόν να ψεύδεται. Πολύ καιρό απορούσα, κι ύστερα αποφάσισα να το ψάξω το πράγμα αυτό ως εξής: πλησίασα κάποιον από αυτούς που θεωρούνται σοφοί, πιστεύοντας πως έτσι θα ελέγξω το μαντείο και θα απαντήσω στον χρησμό πως αυτός είναι σοφότερος από εμένα, ενώ εσύ είπες εμένα για πιο σοφό. Ενώ λοιπόν τον εξέταζα με τις ερωτήσεις μου αυτόν (δεν θα πω το όνομά του, πάντως ήταν ένας από τους πολιτικούς), μου φάνηκε έξαφνα, ω άνδρες Αθηναίοι, από τη συζήτησή μας, πως ο άνθρωπος αυτός φαινόταν σοφός στον κόσμο, και κυρίως στον ίδιο τον εαυτό του, αλλά σοφός δεν ήταν. Κι ύστερα, προσπάθησα να του δείξω ότι, παρ᾿ όλο που νόμιζε τον εαυτό του σοφό, σοφός δεν ήταν. Κι από αυτό, φυσικά, και τούτος με μίσησε και πολλοί άλλοι απ᾿ όσους ήταν τότε μπροστά. Κι εγώ, καθώς έφευγα, έλεγα μέσα μου: ''από αυτόν τον άνθρωπο, είμαι βέβαια σοφότερος. Γιατί κανείς από τους δυο μας δεν ξέρει τίποτα καλό και σωστό, αυτός όμως νομίζει πως ξέρει κάτι χωρίς να ξέρει τίποτα, ενώ εγώ δεν γνωρίζω τίποτα, αλλά τουλάχιστον δεν νομίζω πως ξέρω κάτι''. [...] Έπειτα πήγα σε κάποιον άλλο από αυτούς που θεωρούνται σοφοί, έφυγα όμως με την ίδια εντύπωση και απόκτησα το μίσος και αυτού και άλλων πολλών.

2.      ·  Ποια συναισθήματα ενέπνευσε ο Σωκράτης στους συγχρόνους του, αν κρίνουμε από τη στάση αμφισβήτησης που τήρησε έναντι του Απολλώνιου χρησμού;

Σελίδα 34-35: Το απόσπασμα αυτό από την πλατωνική Ἀπολογία μας επιτρέπει να κατανοήσουμε και τα αντιφατικά αισθήματα που ενέπνευσε ο Σωκράτης στους συγχρόνους του (με αποτέλεσμα τη θανατική καταδίκη του) και τη φιλοσοφική στάση του. Βεβαίως ένας άνθρωπος που βάζει σκοπό της ζωής του να αποδείξει την άγνοια όσων σπουδαίων περνιούνται για σοφοί θα κινήσει το μίσος των θιγόμενων και των οπαδών τους. Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι απειλή. Αλλά τι να πει κανείς γι' αυτόν που η ειρωνεία του έχει στόχο ακόμα και τον χρησμό του Απόλλωνα, γι' αυτόν που, ισχυριζόμενος πως δεν αξίζει τον τίτλο του σοφότατου, αμφισβητεί τη θεϊκή εκτίμηση και προσπαθεί να την ''ελέγξει''; Δεν είναι αυτός ο άνθρωπος άθεος, όπως ισχυρίστηκαν οι κατήγοροι του;

3.      ·  Πώς χρησιμοποίησε ο Σωκράτης την ειρωνεία και σε τι διαφέρει η αμφισβήτηση του Σωκράτη από αυτή των σοφιστών;

Σελίδα 35: Ο Σωκράτης δεν ήταν άθεος, ήταν όμως είρωνας και έκανε την ειρωνεία όπλο της σκέψης, όπλο της αναζήτησης και της φιλοσοφικής έρευνας. Ίσως στην αμφισβήτηση να έμοιαζε πράγματι με τους σοφιστές. Κι αυτοί αρνούνταν να δεχτούν ως δεδομένες τις παραδεδεγμένες αλήθειες. Αλλά η αμφισβήτησή τους κατέληγε στην άρνηση: αφού δεν μπορεί κανείς να ανακαλύψει την αλήθεια, αλήθεια δεν υπάρχει, κι αν υπάρχει, καμιά σημασία δεν έχει, διότι δεν μας επηρεάζει. Απέναντι στην αμφισβήτηση αυτή, που γρήγορα καταλήγει τραγική αλλά και τερατώδης, ο Σωκράτης αντιπαραθέτει μια θετική αμφισβήτηση: αμφισβητώντας τις παραδοσιακές ιδέες και τις παραδοσιακές αρχές, αναζητά τη βαθύτερη αλήθεια των πραγμάτων. Πολύ περισσότερο, αναζητά την πρώτη αλήθεια, την αναλλοίωτη, που δεν επηρεάζεται από τις συνθήκες, που δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο.

·  Τι γνωρίζετε για τη διαλεκτική μέθοδο του Σωκράτη;

Σελίδα 35: Τα όπλα του ήταν η διαλεκτική και η μαιευτική. Όπως περιγράφει και ο ίδιος στο απόσπασμα της Ἀπολογίας που παραθέσαμε, ο Σωκράτης είχε ως μέσο για τον έλεγχο και την εξαγωγή συμπερασμάτων τη διαλεκτική, που κατ' αρχήν σημαίνει διάλογος. Δεν πρόκειται βέβαια για οποιαδήποτε συζήτηση. Η σωκρατική διαλεκτική είναι η σταδιακή, βήμα - βήμα, αναίρεση των θέσεων του συνομιλητή και, στη συνέχεια, η επίσης σταδιακή προσπάθεια να εξαχθεί ένα νέο συμπέρασμα, μια ·  νέα προσέγγιση της αλήθειας. Στους πλατωνικούς διαλόγους, ο συνομιλητής του Σωκράτη εκθέτει κατ' αρχήν μίαν άποψη για το θέμα που πρόκειται να συζητηθεί, την οποία ο ίδιος θεωρεί ολοκληρωμένη και θεμελιωμένη. Με ερωτήσεις που φαντάζουν σχεδόν απλοϊκές, ο Σωκράτης εξαναγκάζει τον συνομιλητή του να φτάσει στην ακραία συνέπεια των θέσεων που υποστήριξε και εκεί αποδεικνύεται η σαθρότητα των λογικών επιχειρημάτων που αυτός χρησιμοποίησε. Από αυτό το σημείο αρχίζει μια νέα συζήτηση, όπου και πάλι καθοδηγώντας με ερωτήματα τον συνομιλητή του ο Σωκράτης τον οδηγεί στη γενική αλήθεια, στην αλήθεια δηλαδή που υπάρχει ανεξαρτήτως των περιστάσεων και των συνθηκών, στην πρώτη αλήθεια των πραγμάτων.

·  Τι γνωρίζετε για τη μαιευτική μέθοδο του Σωκράτη;

Σελίδα 35-36: Είναι χαρακτηριστικό πως ο Σωκράτης, στους πλατωνικούς διαλόγους, δεν αποφαίνεται ο ίδιος εκ των προτέρων, δεν παραθέτει ο ίδιος εξαρχής κάποια θεωρία ή άποψη. Αντίθετα, όλη η διανοητική προσπάθεια της συζήτησης στρέφεται στο να εξαχθεί η σωκρατική άποψη από τον αντίπαλο. Πρόκειται για αυτό που ο ίδιος ο Σωκράτης ονόμαζε μαιευτική. Μαιευτική βεβαίως είναι η δουλεία της μαίας, της μαμής που συμπαραστέκεται και βοηθάει την ετοιμόγεννη γυναίκα στον τοκετό. Παίρνοντας ως παράδειγμα τη δουλειά της μητέρας του, που ήταν μαία, ο Σωκράτης ισχυριζόταν πως καμιά φιλοσοφική θεωρία δεν ''γέννησε'' ο ίδιος, αλλά πως, σαν μαία, βοηθάει τον συνομιλητή του να ''γεννήσει'' από μέσα του την αλήθεια. Τι σημαίνει όμως αυτό; Σημαίνει πως για τον Σωκράτη (όπως και για τον Πλάτωνα, δες εισαγωγή στον μύθο του σπηλαίου, σελ. 113) ο άνθρωπος γνωρίζει την αλήθεια, την Ιδέα, και πως η προσπάθεια της φιλοσοφικής σχέσης έγκειται στο να βοηθήσει τον άνθρωπο να την ξαναθυμηθεί, να την επαναφέρει στην μνήμη του.

·  Ποιες καινοτομίες εισήγαγε ο Σωκράτης στη φιλοσοφία: με ποια θέματα ασχολήθηκε και ποια νέα προβληματική έφερε στη φιλοσοφική σκέψη;

Σελίδα 36: Έχει λεχθεί για τον Σωκράτη πως «κατέβασε τη φιλοσοφία από τα άστρα στη γη», με την έννοια ότι, χάρη στη δική του προσωπικότητα, οι φιλόσοφοι έπαψαν να ασχολούνται τόσο με τα φυσικά φαινόμενα (που έγιναν έκτοτε αντικείμενο της επιστήμης μάλλον, παρά της φιλοσοφίας), όσο με τον ίδιο τον άνθρωπο και την κοινωνία του. Για να χρησιμοποιήσουμε δηλαδή την πολύ καλύτερη διατύπωση του Αριστοτέλη: «ἐπὶ Σωκράτους δὲ [...], τὸ ζητεῖν τὰ περὶ φύσεως ἔληξε, περὶ δὲ τὴν χρήσιμον ἀρετὴν καὶ πολιτικὴν ἀπέκλιναν οἱ φιλοσοφοῦντες» (Περὶ ζῴων μορίων, 642 a 28 κ.εξ). Η αλήθεια είναι πως με πολιτικά προβλήματα ασχολήθηκαν και οι προγενέστεροι φιλόσοφοι, ενώ ζητήματα ηθικής ·  απασχόλησαν και τον Δημόκριτο και πολλούς σοφιστές. Ο Σωκράτης όμως είναι αυτός που έστρεψε τον φιλοσοφικό στοχασμό κατ᾿ αποκλειστικότητα σε τέτοια θέματα. Ο λόγος που τα σωκρατικά ενδιαφέροντα σημάδεψαν κατά τέτοιον ανεξίτηλο τρόπο την ιστορία της φιλοσοφίας πρέπει να αναζητηθεί στον σωκρατικό τρόπο σκέψης, στο γεγονός δηλαδή πως ο Σωκράτης δεν ενδιαφερόταν απλώς για τον ορθό τρόπο ζωής και δράσης είτε στο προσωπικό είτε στο κοινωνικό επίπεδο. Αντίθετα απο τους σοφιστές, των οποίων το ενδιαφέρον για τα θέματα αυτά ήταν εντελώς χρησιμοθηρικό, ο Σωκράτης αναζήτησε ένα σταθερό έδαφος πάνω στο οποίο να καθοριστεί αυστηρά και αμετάκλητα κάθε έννοια καλού, αρετής και σοφίας. Όπως οι πρώτοι φιλόσοφοι αναζητούσαν την πρώτη αρχή της δημιουργίας, ο Σωκράτης αναζήτησε την αρχή κάθε ηθικής έννοιας, που δεν επηρεάζεται από ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες ούτε από τη δυνατότητα αντίληψης του κάθε ανθρώπου. Αναζήτησε δηλαδή το απόλυτο απορρίπτοντας το σχετικό, την ουσία της ηθικής και όχι τα ηθικά φαινόμενα.

1.       ·  Ποια ήταν η μέθοδος που χρησιμοποίησε ο Σωκράτης προκειμένου να αναζητήσει την απόλυτη ουσία των ηθικών εννοιών; / Τι γνωρίζετε για την επαγωγική μέθοδο του Σωκράτη;

Σελίδα 36-37: Όπως λέει και πάλι ο Αριστοτέλης (Μετὰ τὰ φυσικά, 1078 b 27 κ.εξ.), ο δρόμος που λογικά ακολούθησε ο Σωκράτης για να αναζητήσει ακριβώς την απόλυτη ουσία των ηθικών εννοιών, ήταν η επαγωγική μέθοδος (οι ἐπακτικοὶ λόγοι), με σκοπό την εξαγωγή καθολικών ορισμών (το ὁρίζεσθαι καθόλου). Ξεκινώντας δηλαδή από παραδείγματα, συνήθως παρμένα από την καθημερινή ζωή και εμπειρία, προσπαθούσε να οδηγήσει τη σκέψη του συνομιλητή του στην εξαγωγή καθολικών συμπερασμάτων, που να ξεπερνούν την εμπειρία και να φθάνουν σε μια απόλυτη γνώση του θέματος. Και η διαδικασία αυτή είχε επιτυχία όταν προέκυπτε τελικά ένας απόλυτος ορισμός, δηλαδή μια απόλυτη γνώση, για την αλήθεια του καλού και του κακού, της αδικίας και του δικαίου, της ομορφιάς και της ασχήμιας, της σωφροσύνης και της άνοιας, του θάρρους και της δειλίας, της ορθής διακυβέρνησης και της δεσποτείας.
Έτσι, ο άνθρωπος που ισχυριζόταν πως το μόνο πράγμα που γνωρίζει είναι η ίδια του η άγνοια, σημάδεψε οριστικά την πορεία της φιλοσοφίας υποδεικνύοντας πως η λογική σκέψη και όχι οι αισθήσεις είναι ο μοναδικός οδηγός προς την αλήθεια, προς το καθολικό και το αιώνιο.

·  Ποιοι οι μηνυτές του Σωκράτη και τι γνωρίζετε γι' αυτούς;

Σελίδα 37: Η μήνυση κατά του Σωκράτη έγινε από τον Μέλητο, έναν ποιητή του οποίου μοναδική δόξα αποτελεί το γεγονός ότι υπήρξε κατήγορος του φιλοσόφου. Κατήγοροι ήταν επίσης ο Άνυτος και ο Λύκων. Ο πρώτος ήταν πλούσιος βυρσοδέψης και γνωστός πολιτικός, που είχε εκλεγεί και στρατηγός το 409 και είχε εξοριστεί από τους Τριάκοντα Τυράννους. Ο δεύτερος ήταν ρήτορας.

·  Γιατί η κατηγορία περί αθεΐας κατά του Σωκράτη δεν ευσταθούσε και ποιοι ήταν οι πραγματικοί λόγοι της δίωξής του;

Σελίδα 37: Γιατί μηνύθηκε ο Σωκράτης; Προφανώς όχι γιατί οι κατήγοροι πίστευαν πραγματικά πως ο Σωκράτης δεν πίστευε στους θεούς ούτε γιατί τους ενοχλούσε όντως το περίφημο δαιμόνιο, η θεότητα που, όπως έλεγε ο Σωκράτης, κατοικούσε μέσα του και τον συμβούλευε. Η αρχαία ελληνική θρησκεία δεν είχε ούτε ιερό βιβλίο ούτε δόγμα (άρα ούτε και αιρέσεις) ούτε ιερατείο με ειδική αποστολή τη μεσολάβηση μεταξύ θεών και ανθρώπων. Ιερείς και ιέρειες εκλέγονταν κατά κανόνα για συγκεκριμένη περίοδο κάποιοι πολίτες, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που εκλέγονταν και στα άλλα αξιώματα της πόλεως (με εξαίρεση λίγες συγκεκριμένες λατρείες, όπως τα Ελευσίνια μυστήρια, όπου παραδοσιακά ασκούσαν ιερατικά καθήκοντα συγκεκριμένες οικογένειες). Ήταν συνεπώς σχεδόν αδύνατον να κατηγορηθεί κάποιος για αθεΐα, εφόσον μάλιστα συμμετείχε στις μεγάλες κοινές θρησκευτικές τελετές και δεν τις αμφισβητούσε. Η συνηθισμένη κατηγορία που επέρριπταν σε κάποιους διανοούμενους ήταν η ασέβεια, δηλαδή ακριβώς ή μη συμμετοχή ή, χειρότερα, η υπονόμευση της αξίας των τελετών αυτών. Δίκες για τέτοιες κατηγορίες είχαν υποστεί, μάλλον, ο Αναξαγόρας και ο Πρωταγόρας, αλλά και ο Αισχύλος, ο τραγικός ποιητής. Όπως και σε αυτές τις περιπτώσεις, έτσι και στην περίπτωση του Σωκράτη η θρησκεία αποτέλεσε το πρόσχημα πίσω από το οποίο κρύβονταν οι πολιτικοί λόγοι της δίωξης.

·  Ποια σχέση είχε η κατηγορία σε βάρος του Σωκράτη για διαφθορά των νέων με την πραγματική αιτία της δίωξης του;

Σελίδα 38: Η κατηγορία για διαφθορά των νέων είχε μεγαλύτερη σχέση με την πραγματική αιτία της δίωξης του Σωκράτη. Ο Σωκράτης ασφαλώς και δεν διέφθειρε τους νέους που τον ακολουθούσαν. Όμως, όπως λέει και ο ίδιος στην κατά Πλάτωνα Ἀπολογία του, τα νέα παιδιά που τον έβλεπαν να ξεσκεπάζει στην αγορά την ψευδή σοφία των σοφιστών και των δημαγωγών, γοητεύονταν από αυτό το ''παιχνίδι'' που οδηγούσε στην αναζήτηση της ουσίας των πραγμάτων και της αλήθειας. ·  Και, εξίσου φυσικά, οι απειλούμενοι από τον Σωκράτη και τις ενοχλητικές ερωτήσεις του θεωρούσαν πως η γοητεία που ο φιλόσοφος ασκούσε στη νεολαία ήταν ''διαφθορά''. Υπάρχει όμως και ένα άλλο σημαντικό στοιχείο: πολλοί από τους νέους που ανήκαν στον κύκλο του Σωκράτη πήραν μέρος στην πολιτική και έπαιξαν ρόλο αρνητικό σε μια καταστροφική για την Αθήνα εποχή. Ο Αλκιβιάδης, πρώτος απ' όλους, ήταν μεν δημοκρατικός, αλλά και εξαιρετικά αμφιλεγόμενος, αφού δεν δίστασε και να αυτομολήσει στους Σπαρτιάτες. Πολλοί φίλοι του Σωκράτη, απ' την άλλη μεριά, τάχθηκαν με την ακραία μερίδα των ολιγαρχικών και στήριξαν το πραξικόπιμα των Τριάκοντα Τυράννων. Ο Κριτίας και ο Χαρμίδης μάλιστα, θείοι του Πλάτωνα, ήταν από τους ηγέτες τους. Το γεγονός αυτό επέτρεψε στους κατηγόρους του να αφήσουν να εννοηθεί πως οι θεωρίες του δασκάλου ήταν υπεύθυνες για την κατάληξη των ''μαθητών''.

·  Ποια ήταν η απόφαση του δικαστηρίου για τον Σωκράτη και ποια η αντίδρασή του όταν άκουσε την καταδικαστική απόφαση;

Σελίδα 38: Το λαϊκό δικαστήριο της Ηλιαίας, που απαρτιζόταν από 500 δικαστές κληρωμένους από το σύνολο των πιο ηλικιωμένων πολιτών, έκρινε τον Σωκράτη ένοχο με μέτρια πλειοψηφία (281 ψήφοι έναντι 220). Στη δεύτερη ψηφοφορία, που αφορούσε την ποινή, η καταδίκη σε θάνατο ψηφίστηκε από περισσότερους (300 έναντι 201). Η σωκρατική ειρωνεία δεν είναι άσχετη με την εξέλιξη αυτή: όταν του δόθηκε ο λόγος προκειμένου, κατά τον νόμο, να προτείνει και αυτός μια ποινή, ο Σωκράτης, αντί να προτείνει λ.χ. την εξορία, πρότεινε την περιφρόνηση του και προς το δικαστήριο και προς τον θάνατο:
«Τι ταιριάζει σ᾿ έναν άνθρωπο φτωχό και ευεργέτη της πόλεως που του χρειάζεται ελεύθερος χρόνος για να σας προτρέπει στο καλό; Τίποτα δεν του ταιριάζει τόσο όσο το να τον βάλετε στο πρυτανείο και να τον τρέφετε δωρεάν [...]. Αν λοιπόν πρέπει να προτείνω κάτι αντάξιό μου, προτείνω να τιμηθώ με σίτηση στο πρυτανείο.» [Ἀπολογία, 36d-e].
Εξηγώντας στη συνέχεια γιατί ένας άνθρωπος στην ηλικία του κανέναν λόγο δεν έχει να φοβάται τον θάνατο, προτείνει, για τυπικούς (και ειρωνικούς) λόγους το πρόστιμο της μιας μνας. Το ποσό αυτό ανέβασαν στις 30 μνες ο Πλάτωνας, ο Κρίτωνας και οι άλλοι φίλοι του, που μπήκαν εγγυητές, αφού η περιουσία του Σωκράτη δεν ξεπερνούσε τις 5 μνες.

·  Γιατί ο Σωκράτης μετά την καταδίκη του έμεινε περίπου έναν μήνα στο κρατητήριο και πώς κύλησαν οι μέρες αυτές;

12. Σελίδα 39: Μετά την καταδίκη του, ο Σωκράτης έμεινε περίπου έναν μήνα στο κρατητήριο. Τις μέρες εκείνες γίνονταν στο ιερό νησί του Απόλλωνα, την Δήλο, τα Δήλια. Οι Αθηναίοι είχαν στείλει εκεί θεωρία (επίσημη αποστολή σε ιερή τελετή) αντιπροσώπους της πόλης και το ένα από τα δύο ιερά πλοία τους, την Πάραλο. Κατά το έθιμο, δεν μπορούσε να γίνει η εκτέλεση μέχρι την επιστροφή του πλοίου. Στη διάρκεια της κράτησής του, και ως την τελευταία στιγμή, ο Σωκράτης αντιστάθηκε στις προσπάθειες των φίλων του να τον πείσουν να αποδράσει. Όπως περιγράφει και ο Πλάτωνας στον Κρίτωνα, ο Σωκράτης πίστευε πως το γεγονός ότι αδικήθηκε από τους συμπολίτες του δεν αποτελούσε δικαιολογία για να διαπράξει αδικία εναντίον των νόμων της πόλης του. Έτσι, ήπιε ψύχραιμα το κώνειο, συζητώντας με τους φίλους του για την αθανασία της ψυχής και πέθανε μέσα στο κελλί του δεσμωτηρίου.

ΙΙ. Ο ΠΛΑΤΩΝ, κεφ. Ε1: Ο βίος του, σελ. 40 - 42 σχολικού βιβλίου

1. Τι γνωρίζετε για την καταγωγή του Πλάτωνα και ποια είναι η σημαντικότερη πηγή πληροφοριών για τη ζωή του;
   
   Σελίδα 40: Ο Πλάτωνας γεννήθηκε το 428/9, από αριστοκράτες Αθηναίους γονείς. Πατέρας του ήταν ο Αρίστωνας, γιος του Αριστοκλή. Παρ᾿ όλο που δεν ξέρουμε πολλά για την οικογένεια του πατέρα του Πλάτωνα, και μόνο τα ονόματα του πατέρα και του παππού δείχνουν πως το γένος τους ήταν αριστοκρατικό. Μητέρα του ήταν η Περικτιόνη, από παλιά αρχοντική γενιά που έφτανε μέχρι τον Σόλωνα. Θείος της Περικτιόνης ήταν ο Κριτίας, διανοούμενος που συνδέθηκε στενά με το σοφιστικό κίνημα και κυρίως με το ολιγαρχικό πραξικόπημα των Τριάκοντα Τυράννων, των οποίων ήταν ηγετική μορφή. Αδελφός της Περικτιόνης ήταν ο Χαρμίδης, που επίσης συνεργάστηκε με τους Τριάκοντα και ο οποίος, στα νιάτα του, είχε συνδεθεί με τον Σωκράτη. Σημαντικότερη πηγή πληροφοριών για τη ζωή του Πλάτωνα είναι ένα κείμενο του ίδιου, η 7η Ἐπιστολή του, ένα γράμμα προς τους Συρακούσιους φίλους του, το οποίο αποτελεί ένα είδος αυτοβιογραφίας.
2. Τι γνωρίζετε για την παιδεία που έλαβε ο Πλάτωνας και την πρώτη του επαφή με το έργο της συγγραφής;

3.      ·  Σελίδα 40: Ο Πλάτωνας έλαβε την επιμελημένη μουσική και γυμναστική παιδεία των αριστοκρατικών γόνων της Αθήνας. Νέος ασχολήθηκε με την τραγική ποίηση, έκαψε όμως τα πρωτόλειά του όταν γνώρισε τον Σωκράτη και δεν ξαναασχολήθηκε με την ποίηση. Το λογοτεχνικό του ταλέντο πάντως είναι φανερό σε κάθε αναγνώστη των διαλόγων του.

4.      ·  Ποιες ήταν οι εμπειρίες του Πλάτωνα από την ενασχόλησή του με την πολιτική ζωή της Αθήνας;

Σελίδα 40: Από πολύ νέος ενδιαφέρθηκε για την πολιτική, η θλιβερή ανάμειξη όμως των μελών της οικογένειάς του στην υπόθεση των Τριάκοντα αφενός, και η επίσης θλιβερή απόπειρα της αποκατεστημένης δημοκρατίας να εκδικηθεί τους ολιγαρχικούς καταδικάζοντας τον Σωκράτη, τον αηδίασαν και τον απομάκρυναν οριστικά από οποιαδήποτε φιλοδοξία συμμετοχής στα κοινά της Αθήνας.

5.      ·  Πού κατέφυγε ο Πλάτωνας μετά τον θάνατο του Σωκράτη και πώς συνδέεται το όνομά του με τον Κορινθιακό πόλεμο κατά τη διετία 395-394 π.Χ.;

Σελίδα 40: Μετά τον θάνατο του Σωκράτη, ο Πλάτωνας κατέφυγε, με άλλους του σωκρατικού κύκλου, στα Μέγαρα, στον φιλόσοφο Ευκλείδη.
Πρέπει να υπηρέτησε δυο φορές ως στρατιώτης στη διάρκεια του Κορινθιακού πολέμου, στη διετία 395-394 π.Χ.

·  Τι γνωρίζετε για το πρώτο ταξίδι του Πλάτωνα (398-390 π.Χ.) στην Κάτω Ιταλία και τη Σικελία;

Σελίδα 40-41: Στα χρόνια 398-390, ο Πλάτωνας ταξιδεύει στην Κάτω Ιταλία και τη Σικελία. (Πολύ μεταγενέστερες πληροφορίες, της εποχής του Κικέρωνα, μιλούν για επίσκεψη του Πλάτωνα στην Αίγυπτο και την Κυρήνη. Το πιθανότερο είναι πάντως ότι πρόκειται για θρύλους που δημιουργήθηκαν εξαιτίας κάποιων αναφορών του ίδιου του Πλάτωνα στη σοφία της Αιγύπτου και, κυρίως, εξαιτίας του μυστηρίου που περιέβαλε ήδη από τότε τα περίφημα αιγυπτιακά ιερατεία και τις απόκρυφες γνώσεις τους). ·  Το ταξίδι αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό και για την πνευματική εξέλιξη του Πλάτωνα, αφού τότε ήρθε σε επαφή με τον Πυθαγορισμό και τον εξέχοντα εκπρόσωπό του, τον Αρχύτα τον Ταραντίνο, αλλά και για τη γνωριμία του με τον Διονύσιο τον Ι, τύραννο των Συρακουσών (405-367) και τον γαμπρό του, τον Δίωνα. Οι συνέπειες της σχέσης αυτής ήταν σοβαρότατες, σχεδόν δραματικές για τον Πλάτωνα. Με παρότρυνση του Δίωνα, ο νεαρός τύραννος, που είχε απαλλάξει ήδη τον σικελικό ελληνισμό από την απειλή των Καρχηδονίων, ήθελε να στραφεί προς τη φιλοσοφία και να διδαχθεί από τον Πλάτωνα την πολιτική αρετή και σοφία. Ο Πλάτωνας, μάλλον αφελώς, πίστεψε στις προθέσεις του τυράννου, αλλά ήδη η πρώτη αυτή επαφή έληξε άδοξα: ο φιλόσοφος εκδιώχτηκε κακήν κακώς και κινδύνεψε μάλιστα να πουληθεί ως δούλος στην Αίγινα όπου, παρά την εμπόλεμη κατάσταση του νησιού με την Αθήνα, τον έστειλε ο Διονύσιος.

·  Τι γνωρίζετε για το δεύτερο και τρίτο ταξίδι του Πλάτωνα στην Σικελία (366-361 π.Χ.);

Σελίδα 41: Παρά τις αρχικές αυτές κακοτυχίες, η φιλία του Πλάτωνα με τον Δίωνα είχε ως αποτέλεσμα να εμπλακεί ο φιλόσοφος για αρκετά χρόνια σε μια υπόθεση που του προκάλεσε σοβαρούς κινδύνους και ακόμα σοβαρότερες απογοητεύσεις. Στα 367, ο Διονύσιος ο ΙΙ διαδέχτηκε τον πατέρα του και ο Δίωνας πίεσε τον Πλάτωνα να επιστρέψει στις Συρακούσες πείθοντάς τον πως ο νέος τύραννος ήταν ακόμη πιο πρόθυμος από τον προηγούμενο να δεχθεί τα φιλοσοφικά διδάγματα. Προφανώς ο φιλόσοφος, που είχε απογοητευθεί από τα πολιτικά πράγματα της Αθήνας, αλλά δεν είχε πάψει να μελετά το θέμα της πολιτικής θεωρίας, πίστεψε πως θα μπορούσε να μεταμορφώσει τον Διονύσιο σε φιλόσοφο βασιλέα, σαν αυτούς τους ιδανικούς κυβερνήτες που περιγράφει στην Πολιτεία του. Έτσι, επέστρεψε στις Συρακούσες το 366, για να βρεθή τελικά ''όμηρος'' των πολιτικών συγκρούσεων Δίωνα και Διoνύσιου. Παρ᾿ όλο που με δυσκολίες κατάφερε και πάλι να φύγει, επέστρεψε και τρίτη φορά στην Σικελία, το 361. Το τρίτο αυτό ταξίδι έληξε με τη θλιβερή εμπλοκή διάφορων Ακαδημεικών στην εμφύλια διαμάχη που ξέσπασε μεταξύ του Δίωνα και του Διονύσιου και στα συνεχή πραξικοπήματα που ακολούθησαν.

7. ·  Τι γνωρίζετε για την ίδρυση της Ακαδημίας του Πλάτωνα; Ποιο το περιεχόμενο των σπουδών της Ακαδημίας και ποιοι οι κυριότεροι μαθητές της σχολής; Σελίδα 41-42: Η ίδρυση της Ακαδημίας. Μετά την επιστροφή του στην Αθήνα από το πρώτο αυτό ταξίδι του στην Σικελία, ο Πλάτωνας ίδρυσε τη σχολή του, την Ακαδημία, σε μια τοποθεσία της Αττικής γύρω στο ενάμισυ χιλιόμετρο από το Δίπυλο. Η περίφημη αυτή σχολή θα λειτουργήσει για εννέα αιώνες, μέχρι το 529 μ.Χ., όταν την έκλεισε ο Ιουστιανός (να σημειώσουμε πάντως πως τότε η σχολή βρισκόταν σε πλήρη παρακμή). Η σχολή λειτουργούσε σε ένα κτήμα κοντά στο πολύ παλιότερο γυμναστήριο που ονομαζόταν, όπως και όλη η περιοχή, Ακαδήμεια, από τον προστάτη ήρωά του, τον Ακάδημο ή Εκάδημο. Έτσι και η σχολή πήρε το ίδιο όνομα. Ανασκαφές που έγιναν το 1930 αποκάλυψαν το αρχαίο γυμναστήριο. Τα μαθήματα της Ακαδημίας πρέπει σε μεγάλο βαθμό να ήταν παρόμοια με αυτά που ο Πλάτωνας ορίζει στην Πολιτεία του ως ιδανική παιδεία των φυλάκων, της ανώτερης τάξης που ασκεί την εξουσία. Μεγάλη σημασία είχαν πάντως τα μαθηματικά, που θεωρούνταν ως απαραίτητη προετοιμασία για τη διδασκαλία της διαλεκτικής. Σύμφωνα άλλωστε με μια αρχαία παράδοση, στην είσοδο της Ακαδημίας συναντούσε κανείς την επιγραφή «ἀγεωμέτρητος μηδεὶς εἰσίτω».
   
   Μαθητές του Πλάτωνα ήταν, μεταξύ άλλων, ο Αριστοτέλης (που διαφώνησε μαζί του και ακολούθησε άλλη φιλοσοφική πορεία), ο ανιψιός και διάδοχός του Σπεύσιππος, ο Ξενοκράτης, ο Φίλιππος από τον Οπούντα, και άλλοι σημαντικοί φιλόσοφοι της ελληνιστικής εποχής.

ΙΙΙ. ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ, ΕΙΣΑΓΩΓΗ, σελ. 49-52 / 56-57 σχολικού βιβλίου

1. α) Στην αρχή του «Πρωταγόρα» δίνεται μια σύντομη εισαγωγή. Ποιο είναι το περιεχόμενο της;
   
   Σελίδα 49: Βγαίνοντας από το σπίτι του Καλλία, ο Σωκράτης συναντά έναν φίλο του (του οποίου το όνομα δεν μαθαίνουμε) και, απαντώντας στις ερωτήσεις του, αρχίζει να του διηγείται πώς και γιατί βρέθηκε στου Καλλία, ποιους συνάντησε εκεί και τι συζητήθηκε. Με αυτή τη σύντομη εισαγωγή δίνεται στον Σωκράτη λοιπόν η αφορμή να αφηγηθεί τον διάλογο του με τον Πρωταγόρα. Το υπόλοιπο του έργου καλύπτεται ακριβώς από αυτή την αφήγηση του Σωκράτη.
   
   β) Ο Πλάτωνας ακολουθεί στην εισαγωγή του Πρωταγόρα την τεχνική του «αφηγημένου διαλόγου». Τι σημαίνει ο όρος και ποια πλεονεκτήματα προσφέρει ως τεχνική γραφής;

2.      ·  ελίδα 49: Η επιλογή αυτής της εισαγωγής ασφαλώς δεν είναι τυχαία. Ο Πλάτωνας έχει έτσι τη δυνατότητα, αντί να ακολουθήσει μια πολύ μονότονη αφήγηση της συνάντησης Σωκράτη - Πρωταγόρα, να δώσει στους αναγνώστες του μια ζωντανή διήγηση, στην οποία υποτίθεται πως ο ένας από τους πρωταγωνιστές της φιλοσοφικής μονομαχίας την περιγράφει σε ένα φιλικό του πρόσωπο. Ως λογοτεχνικό έργο, ο Πρωταγόρας κερδίζει έτσι σε ζωντάνια και αμεσότητα. Ίσως όμως, από την άλλη μεριά, το κείμενο να χάνει έτσι σε πειστικότητα: πώς είναι δυνατόν, θα μπορούσε να αναρωτηθεί κάποιος δύσπιστος, να διηγείται κανείς με τέτοια ακρίβεια έναν φιλοσοφικό διάλογο και να μένει πιστός και ακριβής στην αναπαραγωγή των λεπτομερειών και των λεπτών αποχρώσεων μιας αντιπαράθεσης πάνω σε τόσα περίπλοκα θέματα όπως αυτά που συζητήθηκαν στο σπίτι του Καλλία; Κι όμως, το λογοτεχνικό ταλέντο του Πλάτωνα μας κάνει να λησμονούμε γρήγορα τέτοιες αντιρρήσεις, ακριβώς γιατί η παραστατικότητα και η γλαφυρότητα της αφήγησης του Σωκράτη μας παρασύρει και μας γοητεύει.

·  Από ποιον παρακινήθηκε ο Σωκράτης να συναντήσει τον Πρωταγόρα; Ποια επιθυμία είχε ο συνομιλητής και ποιο είναι το θέμα που θα συζητήσει ο Σωκράτης μαζί του όπως φαίνεται από τον πρόλογο του διαλόγου;

Σελίδα 49-50: Ο Σωκράτης διηγείται κατ᾿ αρχήν στον ανώνυμο φίλο του πώς βρέθηκε στο σπίτι του Καλλία, όπου φιλοξενείται ο διάσημος σοφιστής Πρωταγόρας. Ο Ιπποκράτης, ένας νεαρός φίλος του Σωκράτη γεμάτος πάθος για τη μόρφωση και θαυμασμό για τους μεγάλους διανοητές, έτρεξε τα χαράματα στο σπίτι του Σωκράτη για να τον ειδοποιήσει πως ο Πρωταγόρας έφτασε στην Αθήνα. Ο Ιπποκράτης θέλει να γίνει μαθητής του Πρωταγόρα και παρακαλεί τον Σωκράτη να τον βοηθήσει να παρουσιαστεί στον μεγάλο σοφιστή. Ο Σωκράτης αρχίζει να ρωτά τον νεαρό γιατί θέλει να μαθητεύσει κοντά στον Πρωταγόρα και τι ακριβώς ελπίζει να μάθει από αυτόν. Ο ενθουσιώδης Ιπποκράτης, που εκτός από τον ενθουσιασμό της νεότητάς του δεν διαθέτει ακόμα και μεγάλη σοφία, δεν μπορεί βεβαίως να απαντήσει. Έτσι, ο Σωκράτης δέχεται να πάνε μαζί στο σπίτι του Καλλία και να ρωτήσει αυτός, για λογαριασμό του Ιπποκράτη, τι ακριβώς μπορεί ο Πρωταγόρας να διδάξει τον νεαρό. ·  Βλέπουμε έτσι, ήδη από την αρχή, να αναδεικνύεται το θέμα της φιλοσοφικής συζήτησης που θα ακολουθήσει. Ο Πρόλογος αυτός δεν είναι απλώς η εικόνα ενός στιγμιότυπου της ζωής των νέων στην Αθήνα, είναι, πολύ περισσότερο, η πραγματική εισαγωγή στο θέμα: ποια είναι η αξία της σοφιστικής, και μπορούν οι σοφιστές (ή οποιοσδήποτε άλλος) να διδάξει στους νέους την αρετή;

·  Ποιοι είναι συγκεντρωμένοι στο σπίτι του Καλλία και ποια η συμμετοχή τους στο διάλογο;

Σελίδα 50: Ο Σωκράτης στο σπίτι του Καλλία. Περιγραφή του Πρωταγόρα και των άλλων προσώπων του διαλόγου. Ο Σωκράτης και ο Ιπποκράτης φτάνουν στο σπίτι του Καλλία και καταφέρνουν να μπουν, παρά την αγανάκτηση του θυρωρού που τους ανοίγει (ο οποίος έχει απελπιστεί με το πλήθος των ανθρώπων που έχουν πλημμυρίσει το σπίτι και μάλλον θα προτιμούσε να τους διώξει). Η είσοδος των δύο φίλων στη μεγάλη αυλή του αρχοντικού επιτρέπει στον Σωκράτη να περιγράψει τόσο τον Πρωταγόρα και τους άλλους δύο σοφιστές, τον Ιππία και τον Πρόδικο, που επίσης φιλοξενούνται εκεί, όσο και τους άλλους παρισταμένους. Ο κάθε σοφιστής βρίσκεται περικυκλωμένος από μια ομάδα μαθητών και θαυμαστών, ενώ αμέσως γύρω από τον Σωκράτη σχηματίζεται ο κύκλος των γνωστών συντρόφων του, του Ιπποκράτη βεβαίως, που τον συνοδεύει, και του Αλκιβιάδη και του Κριτία, που βρίσκονται ήδη εκεί. Ελάχιστη συμμετοχή θα έχουν πάντως αυτοί στην εξέλιξη του διαλόγου. Ο Αλκιβιάδης μόνον, και ο Καλλίας, ως ευγενικός οικοδεσπότης, θα επέμβουν κάποιες στιγμές, όταν τα πνεύματα θα οξυνθούν και οι δύο μονομάχοι θα θελήσουν να σταματήσουν τη συζήτηση. Ο Καλλίας είναι πιο ευγενής και συμβιβαστικός, ο Αλκιβιάδης, βεβαίως, πολύ πιο έντονος και ορμητικός.

·  Πώς περιγράφει ο Πλάτωνας τους τρεις σοφιστές που παρευρίσκονται στο σπίτι του Καλλία;

Σελίδα 50: Στο μέρος αυτό του έργου ο Πλάτωνας περιγράφει κυρίως τους τρεις παρόντες σοφιστές. Ο Πρόδικος και ο Ιππίας είναι μάλλον γελοιογραφικά σχεδιασμένοι. Και οι δυο παρουσιάζονται ως επιδεικτικά πολυμαθείς, ο πρώτος μανιακός με τους ορισμούς των εννοιών (πράγμα για το οποίο εισπράττει τα ειρωνικά σχόλια του Σωκράτη), ο δεύτερος μεγαλόστομος και ρητορικός. Θα έλεγε κανείς πως όλο το αντισοφιστικό πάθος του Πλάτωνα ξεσπά στην περιγραφή της ρηχότητας και της μεγαλομανίας αυτών των δύο. Ο Πρωταγόρας, αντιθέτως, παρουσιάζεται μεν ως αλαζονικός και γεμάτος αυτοπεποίθηση, η σημαντική θέση όμως που ο στοχαστής αυτός κατείχε στην ιστορία της ελληνικής σκέψης δεν υποβαθμίζεται σε καμία περίπτωση. Παρ᾿ όλο που ο Πλάτωνας τον δείχνει να αγανακτεί με τις συνεχείς ερωτήσεις του Σωκράτη, σε σημείο να θέλει να σταματήσει τη συζήτηση αν ο συνομιλητής του δεν τον αφήσει να αναπτύξει όπως αυτός νομίζει τις απόψεις του, είναι προφανές πως ο ·  πρωταγορικός στοχασμός ανιμετωπίζεται ως άξιος σεβασμού. Γι᾿ αυτό και στην περίπτωση του, η σωκρατική ειρωνεία είναι πολύ διακριτική, ο Σωκράτης δείχνει μάλιστα έναν ειλικρινή σεβασμό προς τις απόψεις του αντιπάλου του.

·  Πώς ορίζει ο Πρωταγόρας το αντικείμενο της διδασκαλίας του στο πρώτο μέρος του διαλόγου στην αρχή της συζήτησης;

Σελίδα 51: Στο πρώτο αυτό μέρος, ο Σωκράτης πλησιάζει τον Πρωταγόρα και, εξ ονόματος του Ιπποκράτη, αρχίζει να τον ρωτά τι ακριβώς θα μάθει ο νεαρός αν γίνει μαθητής του. Ο Πρωταγόρας απαντά πως, ως σοφιστής, είναι σε θέση να καθοδηγήσει τον Ιπποκράτη έτσι ώστε να βελτιώνεται συνεχώς. Ο μαθητής θα αποκτήσει τελικά την ικανότητα να σκέφτεται και να αποφασίζει σωστά (εὐβουλία) για κάθε θέμα που έχει σχέση τόσο με τον ιδιωτικό βίο (τῶν οἰκείων) όσο και με τον δημόσιο (το πράτειν και λέγειν στις υποθέσεις της πόλης). Στη θέση αυτή του Πρωταγόρα, που συνεπάγεται πρώτον ότι όλοι οι άνθρωποι, ανεξαρτήτως καταγωγής, κοινωνικής τάξης και οικονομικής κατάστασης είναι σε θέση να διδαχθούν την πολιτική αρετή, και δεύτερον ότι υπάρχουν άνθρωποι που έχουν τη δυνατότητα να διδάσκουν στους άλλους την πολιτική αρετή, ο Σωκράτης απαντά εκφράζοντας τις έντονες αμφιβολίες του.

·  Ποια είναι η απάντηση του Σωκράτη για το «διδακτὸν» της αρετής και πώς τεκμηριώνει τις έντονες αμφιβολίες του;

Σελίδα 51: Στη θέση αυτή του Πρωταγόρα, που συνεπάγεται πρώτον ότι όλοι οι άνθρωποι, ανεξαρτήτως καταγωγής, κοινωνικής τάξης και οικονομικής κατάστασης είναι σε θέση να διδαχθούν την πολιτική αρετή, και δεύτερον ότι υπάρχουν άνθρωποι που έχουν τη δυνατότητα να διδάσκουν στούς άλλους την πολιτική αρετή, ο Σωκράτης απαντά εκφράζοντας τις έντονες αμφιβολίες του.
Ως παράδειγμα φέρνει την αθηναϊκή εκκλησία του δήμου, όπου εάν παρουσιαστεί κάποιος μη ειδικός σε μια συζήτηση για τεχνικό θέμα και θελήσει να συμβουλεύσει σχετικά με αυτό τους συμπολίτες του, τον διώχνουν κοροϊδεύοντας τον· αντιθέτως, εάν το θέμα της συζήτησης αφορά γενικώς προβλήματα πολιτικής και καλής διοίκησης, τότε δέχονται τη γνώμη οποιουδήποτε, θεωρώντας προφανώς πως στα ζητήματα αυτά ο καθένας μπορεί να έχει ορθή άποψη χωρίς να έχει αναγκαστικά εκπαιδευτεί πάνω στο θέμα. Άλλωστε, συνεχίζει, η ζωή μας δείχνει πως μεγάλοι πολιτικοί άνδρες, ο Περικλής για παράδειγμα, δεν κατάφεραν να διδάξουν στα ίδια τους τα παιδιά την πολιτική αρετή και πως οι καλύτεροι δάσκαλοι δεν πέτυχαν τίποτε με μαθητές που δεν ήταν καλοί. Κι αυτό σημαίνει πως μπορούμε να διδάξουμε μια ·  οποιαδήποτε τέχνη, αλλά ποτέ κανείς δεν μπόρεσε με τη διδασκαλία να κάνει τον άλλο καλύτερο, αγαθότερο ή ικανότερο στην πολιτική αρετή.

·  Πώς απαντά ο Πρωταγόρας στις αντιρρήσεις που προέβαλε ο Σωκράτης στην αρχή της συζήτησης ; Να δώσετε συνοπτικά το περιεχόμενο των μερών της απάντησης.

Σελίδα 51: Ο Πρωταγόρας απαντά στις αντιρρήσεις που του προέβαλε ο Σωκράτης με έναν μεγάλο λόγο. Ο λόγος αυτός, που θα πρέπει να θύμιζε τις δημόσιες διαλέξεις τις οποίες συνήθιζαν να κάνουν οι σοφιστές, χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο, που ξεκινά με τον μύθο του Προμηθέα, ο σοφιστής απαντά στη σωκρατική αντίρρηση σύμφωνα με τη οποία δεν υπάρχουν ''ειδικοί'' στα θέματα της πολιτικής. Στο δεύτερο, απαντά στην αντίρρηση σύμφωνα με την οποία οι καλοί πολίτες δεν μπορούν (γι᾿ αυτό και δεν το δοκιμάζουν καν) να διδάξουν στους γιους τους την αρετή.

·  Τι αποδεικνύει κατά τον Πρωταγόρα ο μύθος του Προμηθέα που χρησιμοποιεί στο πρώτο μέρος του λόγου του, για να απαντήσει στις αμφιβολίες που διατύπωσε ο Σωκράτης;

Σελίδα 51-52: Ο μύθος του Προμηθέα [322d5-324d1] αποδεικνύει, κατά τον Πρωταγόρα, πως οι Αθηναίοι έχουν δίκιο να παραχωρούν σε κάθε πολίτη το δικαίωμα της τοποθέτησης πάνω σε ζητήματα που αφορούν την καλή διοίκηση της πόλης: το βουλεύεσθαι (η σκέψη, η διατύπωση απόψεων, η ανάληψη ευθυνών, η ψήφιση) πάνω στα πολιτικά θέματα εξαρτάται εντελώς από τη δικαιοσύνη και τη λογική, δυο ιδιότητες που συνιστούν την αρετή του πολίτη και τις οποίες κατέχει κάθε πολίτης, αφού, όπως δείχνει ο μύθος του Προμηθέα, εάν δεν τις είχε ο κάθε πολίτης δεν θα μπορούσαν καν να σχηματιστούν ποτέ οργανωμένες κοινωνίες.
Ο κάθε άνθρωπος εξ ορισμού κατέχει αυτές τις ιδιότητες που του επιτρέπουν να έχει την ιδιότητα του πολίτη· αυτό αποδεικνύεται ακόμα περισσότερο από το γεγονός πως όποιος ισχυρίζεται πως δεν τις διαθέτει θεωρείται τρελός.
Το γεγονός πως οι πόλεις έχουν προβλέψει τιμωρίες για πράξεις αδικίας αποδεικνύει επίσης πως υπάρχει μια γενική, πανανθρώπινη πίστη στην ιδέα πως το να είναι κανείς καλός πολίτης δεν είναι θέμα τύχης, όπως, για παράδειγμα, το να είναι ωραίος, αλλά κάτι που το διδάσκεται και το κατακτά κανείς με τη θέληση του. Άλλωστε, αν αυτό δεν ίσχυε όντως στην πραγματικότητα, θα ήταν εντελώς παράλογο να τιμωρούν οι άνθρωποι κάποιον για ένα ελάττωμα του χαρακτήρα του, ειδικά μάλιστα στην περίπτωση που δεν θα ήταν αυτός εκ των πραγμάτων σε θέση να το διορθώσει. ·  Ποια λογικά επιχειρήματα προβάλλει ο Πρωταγόρας στο δεύτερο μέρος του λόγου του, προκειμένου να αντικρούσει τις αντιρρήσεις που προέβαλε ο Σωκράτης;

Σελίδα 52: Στο δεύτερο μέρος του λόγου [324d2-328d1], ο Πρωταγόρας δεν απαντά πλέον με μύθους, αλλά κατευθείαν με λογικά επιχειρήματα. Η αρετή, ισχυρίζεται ο σοφιστής, και είναι και πρέπει να θεωτείται διδακτή. Γιατί η αρετή είναι η αναγκαία εκείνη ιδιότητα που επιτρέπει σε κάθε άνθρωπο να συμμετέχει στην κοινωνική και πολιτική ζωή, είναι η ιδιότητα που κάνει δυνατή την ύπαρξη κοινωνιών και πόλεων. Χωρίς την αρετή, τη δικαιοσύνη, τη σωφροσύνη και το αίσθημα του σεβασμού προς ό,τι είναι ιερό, δεν υπάρχουν ανθρώπινες κοινωνίες. Συνεπώς, πρέπει οι ίδιες οι κοινωνίες και οι γονείς να διδάσκουν στα παιδιά τους την αρετή, κι εάν υπάρχει άνθρωπος που δεν μπορεί ή δεν θέλει να τη διδαχθεί, αυτός θα πρέπει να τιμωρείται με την ποινή του θανάτου ή της εξορίας ως επικίνδυνος. Ο Σωκράτης δεν έχει δίκιο να ισχυρίζεται πως οι μεγάλοι πολιτικοί δεν προσπαθούν να διδάξουν στους γιους τους την αρετή. Μόνο που στην περίπτωση αυτή, η διδαχή δεν γίνεται υπό μορφήν μαθήματος. Όμως, από τη στιγμή που το παιδί αρχίζει να μιλάει, δηλαδή να επικοινωνεί πραγματικά και λογικά με τους γύρω του, όλοι προσπαθούν να του εμφυσήσουν τα διδάγματα και τα παραδείγματα που θα το κάνουν δίκαιο και σώφρονα άνθρωπο. Και αργότερα, όταν τα παιδιά στέλνονται να μάθουν ποίηση και μουσική, οι δάσκαλοι τους φροντίζουν, μέσα από τα κείμενα ή τη μουσική που τα διδάσκουν, να τους μάθουν κυρίως την αρετή. Το ίδιο, τέλος, κάνει και η πόλη για τους νεαρούς πολίτες της, μαθαίνοντάς τους τους νόμους και την υπακοή σ᾿ αυτούς.

10. ·  Ποια είναι τα θέματα που πραγματεύεται ο διάλογος «Πρωταγόρας» και σε ποια επίπεδα εκτείνεται η αντιπαράθεση Πρωταγόρα και Σωκράτη;
    
    Σελίδα 56: Τα θέματα του Πρωταγόρα είναι στην ουσία δύο. Το πρώτο είναι αυτό το οποίο συζητούν τα δύο κεντρικά πρόσωπα, ο Πρωταγόρας και ο Σωκράτης: ποια είναι η φύση της αρετής; Το δεύτερο, εξίσου σημαντικό, είναι αυτό που τίθεται στα προλογικά μέρη του έργου: ποιος μπορεί να διδάξει την αρετή και, δευτερευόντως, είναι οι σοφιστές τα κατάλληλα πρόσωπα για να αναλάβουν τη διδασκαλία της αρετής; Για τον Σωκράτη (και τον Πλάτωνα) το δεύτερο αυτό ζήτημα είναι εξίσου σοβαρό με το πρώτο, θα μπορούσαμε να πούμε μάλιστα πως στην ουσία δεν ξεχωρίζει από το πρώτο. Έτσι, βλέπουμε μέσα στο έργο να αντιπαρατίθενται όχι μόνον οι απόψεις περί αρετής του καθενός από τους δύο βασικούς συνομιλητές, αλλά και οι μέθοδοι για την προσέγγιση της αλήθειας. Συνεπώς, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως το θέμα της αρετής αποτελεί το θέμα της συζήτησης, αλλά το θέμα του εάν η αρετή είναι διδακτή διαπερνά εμμέσως όλον τον διάλογο και αποκαλύπτεται στον αναγνώστη μέσα από τις διαφορετικές μεθόδους που ακολουθεί στη συζήτηση ο καθένας από τους συνομιλητές.
11. Ποια είναι η μέθοδος διερεύνησης που χρησιμοποιεί ο Σωκράτης και γιατί επιμένει στην διευκρίνιση των εννοιών;
    Σελίδα 56: Η μέθοδος του Σωκράτη είναι η διαλεκτική. Ο Σωκράτης επιμένει στις ερωτήσεις που επιτρέπουν να διευκρινίζεται και να ορίζεται με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια κάθε επιμέρους θέμα και κάθε όρος. Με τη σειρά της, η ακρίβεια αυτή οδηγεί τους συνδιαλεγόμενους σε μια απόλυτη γνώση και κατανόηση του πράγματος που μελετούν.
12. Ο μύθος ως τρόπος έκθεσης των απόψεων του Πρωταγόρα και των σοφιστών και ως μέθοδος αφήγησης στον Πλάτωνα.
    Σελίδα 56: Η μέθοδος του Πρωταγόρα (και γενικώς των σοφιστών) είναι πολύ διαφορετική. Μέσα στο έργο, ο Πρωταγόρας χρησιμοποιεί τρεις τρόπους για να εκθέσει τις απόψεις του. Τον μύθο, τη διάλεξη και τον σχολιασμό των ποιητικών κειμένων. Ως μύθο μπορούμε να ορίσουμε κάθε αφήγηση που έχει ποιητικό χαρακτήρα, είτε προέρχεται από την παράδοση και τον θρύλο είτε πρόκειται για κατασκευή κάποιου διανοητή. Ο ποιητικός και συμβολικός χαρακτήρας του μύθου για τον Προμηθέα που αφηγείται ο Πρωταγόρας είναι προφανής. Αλλά όσο μεγάλη και αν είναι η συμβολική αξία του, είναι επίσης φανερό πως δεν μπορεί να οδηγήσει με ακρίβεια στη φιλοσοφική και επιστημονική γνώση. Βεβαίως, και ο ίδιος ο Πλάτωνας χρησιμοποίησε πολλές φορές τον μύθο και ο ίδιος (δες για παράδειγμα τον μύθο της σπηλιάς στην Πολιτεία) πάντοτε όμως για να συμπληρώσει μιαν αυστηρή φιλοσοφική απόδειξη, όχι ως αυτόνομο τρόπο, ισοδύναμο με τις άλλες φιλοσοφικές μεθόδους, για να οδηγηθεί ο άνθρωπος στην γνώση. Πάντως, ίσως επειδή και ο ίδιος δεν απέρριπτε εντελώς την αξία της συμβολικής μυθικής αφήγησης, ο Πλάτωνας δεν είναι καθόλου ειρωνικός προς τον Πρωταγόρα στο σημείο αυτό.
13. Πως αντιμετωπίζει ο Σωκράτης τη σοφιστική μέθοδο της διάλεξης;
    Σελίδα 57: Αντίθετα, δεν διστάζει να ειρωνευτεί και να υπονομεύσει με κάθε τρόπο τη δεύτερη σοφιστική μέθοδο, τη διάλεξη. Ο Σωκράτης ισχυρίζεται πως έχει πολύ κακή μνήμη και του είναι αδύνατον, όταν ακούει μια μακροσκελή διάλεξη πάνω σε κάποιο θέμα, να συγκρατεί όλες τις λεπτομέρειες! Τι σημαίνει αυτό στην πραγματικότητα; Πως σε μια διάλεξη, ο ομιλητής εκθέτει διάφορες ιδέες τις οποίες ο ακροατής δεν έχει καν τον χρόνο να εξετάσει. Επομένως, η μέθοδος της διάλεξης είναι μέθοδος πειθούς, όχι μέθοδος προσέγγισης και κατάκτησης της αλήθειας. Μπορεί, συνεπώς, να είναι καλή για τις πολιτικές συνελεύσεις και τα δικαστήρια, αλλά όχι για τη φιλοσοφία, που σκοπός της είναι η αναζήτηση της αλήθειας.
14. Τι γνωρίζετε για τη μέθοδο του Πρωταγόρα που ονομάζεται «σχολιασμός ποιητικών κειμένων»; Πώς τη χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι, οι σοφιστές και ποιες αντιρρήσεις εκφράζει ο Σωκράτης;
    Σελίδα 57: Τέλος, έχουμε τη μέθοδο του σχολιασμού ποιητικών κειμένων. Είναι η τρίτη μέθοδος που θα ακολουθήσει ο Πρωταγόρας στη συζήτηση του με τον Σωκράτη. Οι αρχαίοι Έλληνες, των οποίων η βασική παιδεία ήταν τα ομηρικά έπη, συνήθιζαν να αναφέρουν είτε τον Όμηρο είτε άλλους ποιητές ως αυθεντίες σε ζητήματα κάθε είδους. Η αναφορά λοιπόν στα λεγόμενα κάποιου ποιητή δεν ήταν ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των σοφιστών. Οι σοφιστές πάντως, ανάμεσα στα άλλα ενδιαφέροντα που καλλιέργησαν, ασχολήθηκαν και με τις ''ανθρωπιστικές επιστήμες'', όπως θα λέγαμε σήμερα, μπορούμε επομένως να τους θεωρήσουμε ως πρωτοπόρους της λογοτεχνικής αναλυσης, της φιλολογίας, κυρίως δε της γλωσσολογίας (δες Εισαγωγή, για τον Πρόδικο, σελ. 26). Η βασική αντίρρηση του Σωκράτη όμως σ᾿ αυτήν την περίπτωση έχει να κάνει με τη γενική καχυποψία του (που ήταν και καχυποψία του Πλάτωνα) απέναντι στον γραπτό λόγο. Το γραπτό είναι βουβό, δεν μπορεί να απαντήσει σε αυτόν που του θέτει ερωτήματα. Και σε αυτήν την περίπτωση, λοιπόν, ξαναγυρνάμε στην προσπάθεια του Πλάτωνα, μέσα σ᾿ αυτό το έργο, να καταδείξει τις περιορισμένες δυνατότητες της σοφιστικής και να αναδείξει τη σωκρατική διαλεκτική ως μοναδική φιλοσοφική μέθοδο ικανή να οδηγήσει στην αλήθεια.
15. Ποιες οι απόψεις του Σωκράτη και του Πρωταγόρα σχετικά με τη φύση της αρετής, στο τέλος του διαλόγου;
    Σελίδα 57: Το θέμα που αναφέραμε ως πρώτο, και το οποίο αποτελεί και θέμα της συζήτησης μεταξύ Σωκράτη και Πρωταγόρα, είναι η φύση της αρετής. Όπως και σε άλλους νεανικούς διαλόγους του Πλάτωνα, το θέμα αυτό μένει στο τέλος κάπως μετέωρο, χωρίς δηλαδή να διατυπώνεται κάποιο οριστικό συμπέρασμα. Είναι χαρακτηριστικό πως οι δύο πρωταγωνιστές συμφωνούν να συνεχίσουν τη συζήτηση με κάποια άλλη ευκαιρία. Παρ᾿ όλη την έλλειψη ουσιαστικής κατάληξης, βλέπουμε πάντως να διαγράφονται καθαρότατα οι απόψεις των δύο ''αντιπάλων''. Ο Πρωταγόρας αρνείται την ίδια την ύπαρξη του απόλυτου και ασπάζεται την σχετικότητα. Αντίθετα, ο Σωκράτης αναζητά μια αλήθεια γενική, καθολική και απόλυτη. Πάντως, η σωκρατική-πλατωνική θέση για την αρετή παραμένει, στον διάλογο αυτό, σε ανολοκλήρωτη ακόμα μορφή. Την ολοκληρωμένη αντίληψη του Πλάτωνα για την αρετή θα τη συναντήσουμε στην Πολιτεία.

IV. ΠΟΛΙΤΕΙΑ, ΕΙΣΑΓΩΓΗ, σελ. 92-93.1.2.3./ σελ. 96.6/ σελ. 97.8-98/ σελ. 99.12-101.13/ σελ. 102.14/ σελ. 113 σχολικού βιβλίου

1. Ο Πλάτωνας στα νεανικά του χρόνια φιλοδοξούσε να ασχοληθεί με την πολιτική. Ποια γεγονότα ή καταστάσεις που βίωσε στην πόλη των Αθηνών τον απογοήτευσαν;
   Σελίδα 92: Όπως ομολογεί ο ίδιος ο Πλάτωνας στην 7η Επιστολή του, όταν ήταν ακόμη νέος φιλoδοξούσε να ασχοληθεί με την πολιτική. Όμως στα 404 οι ολιγαρχικοί με τη βοήθεια της Σπάρτης κατέλυσαν το δημοκρατικό πολίτευμα. Στην αρχή ο φιλόσοφος παρακολουθούσε με συμπάθεια αυτήν την κίνηση, επειδή και ο ίδιος ήταν εκ καταγωγής (και εκ πεποιθήσεως) αριστοκράτης και επειδή ήλπιζε ότι μια διακυβέρνηση κάπως αυταρχική θα θεράπευε τις πληγές που είχε προξενήσει στην πόλη η ασυδοσία των δημαγωγών. Επιπλέον δύο συγγενείς του, ο Κριτίας και ο Χαρμίδης, ανήκαν στην ηγετική ομάδα των ολιγαρχικών. Γρήγορα όμως ο φιλόσοφος απογοητεύτηκε εξαιτίας της ωμότητας των Τριάκοντα, οι οποίοι μάλιστα προσπάθησαν (ανεπιτυχώς βέβαια) να καταστήσουν συνένοχο στις βιαιοπραγίες τους ακόμη και τον Σωκράτη. Η τυραννία των Τριάκοντα διήρκεσε οκτώ μήνες (404-403) και είχε άδοξο τέλος. Η δημοκρατία αποκαταστάθηκε, αλλά ο Πλάτωνας δοκίμασε μια ακόμη βαθιά απογοήτευση. Ο δάσκαλός του, ο Σωκράτης, «ο δικαιότερος άνθρωπος της εποχής», καταδικάστηκε για αθεΐα και διαφθορά της νεολαίας σε θάνατο (399 π.Χ). Στην καταδίκη του ασφαλώς συνέβαλε και η υποψία ότι ο φιλόσοφος διαπνεόταν από αντιδημοκρατικά φρονήματα.
2. Σε ποια συμπεράσματα και πολιτικές απόψεις οδήγησαν τον Πλάτωνα οι απογοητεύσεις που βίωσε από την πολιτική της Αθήνας και τα ταξίδια του στην Κάτω Ιταλία και Σικελία;
   Σελίδα 92: Τα γεγονότα αυτά, καθώς και η αρνητική εμπειρία που αποκόμισε από την παραμονή του στην αυλή του τυράννου των Συρακουσών Διονυσίου Α´, δημιούργησαν στον Πλάτωνα την πεποίθηση ότι όλα τα πολιτεύματα της εποχής του ήταν διεφθαρμένα και ότι μόνο αν οι φιλόσοφοι αναλάμβαναν την εξουσία ή αν οι ηγεμόνες άρχιζαν να φιλοσοφούν, μόνο τότε θα μπορούσε να υπάρξει υγιής πολιτική ζωή. Πυρήνας της πολιτικής σκέψης του Πλάτωνα είναι η ιδέα της δικαιοσύνης, που σημαίνει: ο καθένας να πράττει αυτό για το οποίο είναι πλασμένος και καταλλήλως εκπαιδευμένος. Αν όλοι θέλουν να έχουν λόγο και να αποφασίζουν για όλα, τότε θα επικρατήσει το χάος.
3. Ποιες γενικές πληροφορίες γνωρίζετε για τη συγγραφή της Πολιτείας (απόψεις που διατυπώνονται, χρόνος συγγραφής, διαίρεση σε βιβλία, δραματικός χρόνος διαλόγου);
   Σελίδα 92-93: Τις απόψεις για την ιδεώδη πολιτεία, την καλλίπολιν, που διασφαλίζει στον πολίτη της τον άριστον βίον, εκθέτει ο Πλάτων στον διάλογό του Πολιτεία ἢ περὶ δικαίου. Το ογκώδες σύγγραμμα, καρπός πολύχρονης προσπάθειας, θα πρέπει να ολοκληρώθηκε γύρω στα 374 π.Χ. Η διαίρεση σε 10 βιβλία δεν προέρχεται από τον Πλάτωνα και δεν ανταποκρίνεται σε θεαματικές ενότητες. (Οι νεότεροι εκδότες διατηρούν αυτήν τη διαίρεση, αλλά υιοθετούν και τη σελιδαρίθμηση της έκδοσης του Ερρίκου Στεφάνου, η οποία κυκλοφόρησε στα 1578. Στην έκδοση αυτή η Πολιτεία καταλαμβάνει τις σελίδες 327a-621d. Στον μύθο για το δαχτυλίδι του Γύγη για παράδειγμα παραπέμπουμε ως εξής: Πλ. Πολ. Γ´ 359b -360d ή ΙΙΙ 359b - 360d ή απλώς 359b - 360d). Ο δραματικός χρόνος, δηλαδή ο χρόνος κατά τον οποίον υποτίθεται ότι διεξάγεται ο διάλογος, είναι το 421 π.Χ.
4. Ποιος είναι ο τόπος, ο χρόνος και τα κύρια πρόσωπα του διαλόγου;
   Σελίδα 93: Ο Σωκράτης και ο Γλαύκων, ο μεγαλύτερος αδελφός του Πλάτωνα είχαν κατεβεί στον Πειραιά για να παρακολουθήσουν τη γιορτή της Βενδίδας, μιας θρακικής θεότητας που ταυτιζόταν με την Άρτεμη. Επιστρέφοντας στην Αθήνα σταμάτησαν στο σπίτι του πλούσιου μέτοικου Κέφαλου, που ετοίμαζε θυσία. Στη συζήτηση που ακολούθησε εκείνο το καλοκαιρινό δειλινό πήραν μέρος ο Κέφαλος (ο πατέρας του ρήτορα Λυσία), ο μεγαλύτερος γιος του ο Πολέμαρχος, ο σοφιστής Θρασύμαχος, ο Κλειτοφών, οι δυο μεγαλύτεροι αδελφοί του Πλάτωνα, ο Γλαύκων και ο Αδείμαντος, και ο Σωκράτης. Όμως από το δεύτερο βιβλίο ως το τέλος οι κύριοι συζητητές είναι ο Σωκράτης, ο Γλαύκων και ο Αδείμαντος. Την επόμενη ημέρα ο Σωκράτης αναδιηγείται τη συζήτηση αυτή σε κάποιο φίλο του αρχίζοντας με τη φράση «Κατέβην χθὲς εἰς Πειραιᾶ μετὰ Γλαύκωνος τοῦ Ἀρίστωνος...».
5. Ποιο είναι το θέμα του διαλόγου και τι σημαίνουν στο κείμενο οι όροι πόλις και πολιτεία;
   Σελίδα 93: Θέμα του διαλόγου είναι η φύση της δικαισύνης και της αδικίας και κατ᾿ επέκταση αν και κατά πόσο ο δίκαιος ή ο άδικος είναι ευτυχέστερος και σε αυτήν και στην άλλη ζωή. Όμως, για να διερευνηθεί αυτό το περίπλοκο πρόβλημα, ο Σωκράτης προτείνει να το εξετάσουν στο ευρύτερο πλαίσιο μιας πόλης - κράτους. Αρχίζει λοιπόν ένα πείραμα, μια θεωρητική κατασκευή εξαρχής μιας πόλης, που συγκροτείται σιγά-σιγά για να φτάσει από το πρωτόγονο στάδιο στην πλήρη ανάπτυξη της. Πώς λειτουργεί λοιπόν η δικαιοσύνη μέσα σ᾿ αυτόν τον ζωντανό οργανισμό, μέσα σε αυτή τη μεγάλη συλλογική ψυχή; Σε αυτό το ερώτημα προσπαθεί να απαντήσει ο Σωκράτης. Μια διευκρίνιση είναι αναγκαία· με τον όρο πόλις δηλώνεται η πόλη - κράτος, που αναπτύχθηκε ήδη από την αρχαϊκή εποχή στον ελληνικό χώρο. Με τον όρο πολιτεία δηλώνεται το πολίτευμα, οι βασικές δηλαδή αρχές που υπόκεινται στη νομοθεσία και στους θεσμούς της πόλης.
6. Ποιο είναι το περιεχόμενο του όρου τάξη, και πώς διαιρούνται συνοπτικά οι τάξεις στην πλατωνική πολιτεία;
   Σελίδα 96: Και στον ινδοευρωπαϊκό χώρο και στην αρχαία Αίγυπτο ο πληθυσμός χωριζόταν σε τρεις τάξεις: χειρώνακτες, πολεμιστές, ιερείς. Βέβαια ο όρος τάξη, όταν χρησιμοποιείται για τις κοινωνίες αυτές, είναι ένας εξόφθαλμος αναχρονισμός, αλλά πάντως σαφέστερος από άλλους συνώνυμους, όπως κοινωνική ομάδα, κάστα κ.τ.τ. Κατ᾿ ουσίαν με τον όρο τάξη δηλώνεται εδώ η ''λειτουργία'' μιας ομάδας μέσα στην κοινωνία. Τριμερής είναι λοιπόν και η διαίρεση στην πλατωνική πολιτεία: δημιουργοί, φύλακες - επίκουροι, φύλακες - άρχοντες (βασιλείς). Κατ᾿ ουσίαν πρόκειται για δύο τάξεις, επειδή η ανώτερη προέρχεται κατόπιν αυστηρής επιλογής από τη μεσαία.
7. Ποιες οι αρμοδιότητες κάθε τάξης στην ιδανική Πολιτεία;
   Σελίδα 96-97: Η κατώτερη τάξη (δημιουργοί), που είναι και η πολυπληθέστερη, συγκροτείται από τους γεωργούς, τους τεχνίτες, τους εμπόρους και γενικά τους χειρώνακτες. Είναι βέβαια αποκλεισμένη από την εξουσία, εργάζεται όμως προστατευμένη και μπορεί να πλουτίζει ως ένα σημείο φυσικά. Οι μεγάλες οικονομικες διαφορές δεν είναι επιτρεπτές. Η τάξη αυτή είναι υποχρεωμένη να συντηρεί, αλλά όχι πλουσιοπάροχα, τις δύο άλλες ηγεμονικές τάξεις. Παιδιά ωστόσο που έχουν γεννηθεί στην τάξη των δημιουργών, αλλά έχουν να επιδείξουν εξαιρετικά προσόντα, μεταπηδούν στην ανώτερη τάξη και αντιστρόφως. Υπάρχει λοιπόν πρόβλεψη για την κοινωνική κινητικότητα.
   Οι φύλακες - επίκουροι επωμίζονται στρατιωτικά και διοικητικά καθήκοντα και γενικά είναι αφοσιωμένοι στην υπηρεσία του κράτους. Οι φύλακες - παντελείς αναλαβάνουν, μετά τα 50 τους χρόνια, τη διακυβέρνηση και μεριμνούν για την ευδαιμονία ολόκληρης της πολιτείας. Πρόκειται συνεπώς για μια αριστοκρατία του πνεύματος, που εξουσιάζει και συνάμα υπηρετεί το πλήθος.
8. Με ποια κριτήρια επιλέγονται οι φύλακες και τι περιλαμβάνει το κάθε στάδιο της αγωγής τους;
   Σελίδα 97-98: Το ενδιαφέρον του νομοθέτη επικεντρώνεται στην ορθή αγωγή των φυλάκων, που έχουν επιλεγεί με κριτήρια την καλή σωματική τους διάπλαση και την οξύνοια. Στο πρώτο στάδιο επιδιώκεται η εξισορρόπηση γυμναστικής και μουσικής αγωγής. Γυμναστική σημαίνει: φροντίδα για την ευεξία του σώματος, απλές ασκήσεις, υγιεινός τρόπος διαβίωσης. Μουσική είναι η ενασχόληση με τις καλές τέχνες: μουσική, χορός, τραγούδι, ανάγνωση, καλλιέργεια της εικαστικής ευαισθησίας. Ο νομοθέτης φυσικά επαγρυπνεί για τη μορφή και το περιεχόμενο της καλλιτεχνικής έκφρασης.
   Ένας δεύτερος κύκλος εκπαίδευσης (από τα 20 ως τα 30) περιλαμβάνει κυρίως τις μαθηματικές επιστήμες: αριθμητική, γεωμετρία, στερεομετρία, αστρονομία, αρμονική. Κορωνίδα της εκπαιδευτικής πορείας είναι η πενταετής (από τα 30 ως τα 35) σπουδή της διαλεκτικής (φιλοσοφία) που οδηγεί στην ύψιστη μορφή γνώσης, δηλαδή στην αναζήτηση της ουσίας όλων των πραγμάτων και στη θέαση του Αγαθού.
9. Ποιες ήταν οι προϋποθέσεις προαγωγής των φυλάκων - ἐπικούρων σε φύλακες - παντελεῖς και ποιες είναι οι ενασχολήσεις, οι ευθύνες και ο τρόπος ζωής των τελευταίων;
   Σελίδα 98: Η πορεία λοιπόν προς την ολοκλήρωση του ενάρετου ανθρώπου είναι τραχεία και γεμάτη δυσκολίες. Όσοι από τους φύλακες - επικούρους υποστούν με επιτυχία τις κρίσεις που έχουν καθοριστεί προάγονται μετά τα 50 τους έτη σε φύλακες παντελείς, δηλαδή σε φύλακες - άρχοντες (βασιλείς). Οι ενασχολήσεις αυτής της ολιγάριθμης αρχηγεσίας (ελίτ) είναι εν μέρει πρακτικές (διοίκηση του κράτους) και εν μέρει θεωρητικές, δηλαδή ενασχόληση με τις επιστήμες και τη φιλοσοφία. Οι άρχοντες έχουν την ευθύνη για την εκπαίδευση της νέας γενιάς των φυλάκων, ζουν μακάρια, επειδή απολαμβάνουν τις πνευματικές ηδονές που μόνο αυτές διαρκούν, και όταν πεθάνουν τιμώνται ως ήρωες.
10. Ποια κατάσταση επικρατούσε για μεγάλα διαστήματα στην αθηναϊκή δημοκρατία και πώς μπορούσε να αντιμετωπιστεί, κατά τον Πλάτωνα;
    Σελίδα 99: Για μεγάλα διαστήματα η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν έρμαιο στα χέρια αδίστακτων δημαγωγών, που, όπως επισημαίνει ο κωμωδιογράφος, «καλόπιαναν, εθώπευαν, κολάκευαν και εξαπατούσαν τον Δήμο». Στο όνομα μιας δήθεν ισοτιμίας η ανάθεση πολλών αξιωμάτων γινόταν με κλήρωση! Για κρίσιμα θέματα δεν αποφάσιζε ο ορθός λόγος, αλλά η βοή του πλήθους και η πειθώ του ρήτορα. Η μοναδική λοιπόν ελπίδα κατά τον Πλάτωνα ήταν είτε να φιλοσοφήσουν οι άρχοντες είτε να αναλάβουν τα ηνία του κράτους οι φιλόσοφοι.
11. Με ποια αλληγορία στηρίζει ο Πλάτωνας τη θέση ότι η πολιτεία μπορεί να διοικηθεί σωστά μόνο αν φιλοσοφήσουν οι άρχοντες ή αν αναλάβουν τα ηνία του κράτους οι φιλόσοφοι; Να την παρουσιάσετε.
    Σελίδα 99-100: Σε μια δραματική αλληγορία παρουσιάζεται το σκάφος της πολιτείας να ταξιδεύει ακυβέρνητο. Ο ιδιοκτήτης που είναι μύωπας και κουφός δεν γνωρίζει τη ναυτική τέχνη. Τα μέλη του πληρώματος φιλονεικούν μεταξύ τους και κανείς δεν σκέπτεται ότι χρεάζεται ένας έμπειρος κυβερνήτης που να γνωρίζει τις θέσεις των άστρων και τις ιδιοτροπίες των ανέμων. Ο μόνος που μπορεί να οδηγήσει με ασφάλεια μέσα από την τρικυμία το ''μεθυσμένο καράβι'' είναι ο κυβερνήτης - φιλόσοφος.
12. Γιατί οι φιλόσοφοι-βασιλείς είναι οι πιο κατάλληλοι για τη διακυβέρνηση της πολιτείας και τι σημαίνει ο όρος βασιλεύς στον Πλάτωνα; Να παραθέσετε τα χαρακτηριστικά των φιλοσόφων - βασιλέων που εγγυώνται τη σωστή διακυβέρνηση της πολιτείας.
    Σελίδα 100: Οι φιλόσοφοι - βασιλεῖς (ο όρος βασιλεύς στον Πλάτωνα δηλώνει απλώς τον άρχοντα, όχι τον απόλυτο μονάρχη που αντλεί την εξουσία του από το κληρονομικό δικαίωμα ή από τη θέληση του Θεού) είναι προσωπικότητες που δεν διαθέτουν μόνο γνώσεις και συνθετική σκέψη, αλλά πείρα ζωής, διοικητικές ικανότητες και αδαμάντινο χαρακτήρα. Αναλαμβάνουν την εξουσία από αίσθηση καθήκοντος για να διοχετεύσουν μέσα στη νομοθεσία τη σοφία τους και την ακεραιότητα τους. Δεν διαθέτουν ούτε προσωπική περιουσία ούτε καν οικογένεια για να είναι αδέκαστοι, ανεπηρέαστοι και ολόψυχα αφοσιωμένοι στο κοπιώδες λειτούργημά τους.
13. Ποιες θεμελιώδεις αρετές «ενσαρκώνει» η ιδεώδης πολιτεία κατά τον Πλάτωνα;
    Σελίδα 100: Η ιδεώδης πολιτειά ενσαρκώνει τις τέσσερις θεμελιώδεις αρετές: είναι σοφή, επειδή οι άρχοντες της (οι φιλόσοφοι - βασιλεῖς) είναι σοφοί και την καθοδηγούν προς το Αγαθόν. Είναι ανδρεία, επειδή οι φύλακες - επίκουροι είναι ανδρείοι και μπορούν να υπερασπισθούν αφενός την εδαφική της ακεραιότητα και αφετέρου τις αξίες που προβάλλει το εκπαιδευτικό της σύστημα. Κοσμείται από σωφροσύνη (αυτοκυριαρχία και νομιμοφροσύνη), επειδή ανάμεσα στις τρείς τάξεις βασιλεύει η αρμονία, που προκύπτει από την υποταγή της κατώτερης στις ανώτερες. Είναι τέλος η πολιτεία αυτή δίκαιη, επειδή το κάθε στοιχείο εκπληρώνει τη λειτουργία του χωρίς να παρακωλύει τη λετουργία των άλλων, με άλλα λόγια: ο καθένας πράττει το έργο που του έχει ανατεθεί και δεν πολυπραγμονεί.
14. Ποια είναι τα μέρη της ψυχής, κατά τον Πλάτωνα, σε ποια σχέση βρίσκονται με τις τάξεις της πολιτείας και σε ποια σχέση πρέπει να βρίσκονται μεταξύ τους για να θεωρείται ο άνθρωπος δίκαιος;
    Σελίδα 100-101: Εφόσον λοιπόν το όλον, η μεγάλη ψυχή, είναι ισορροπημένη και δίκαιη, και ο μικρόκοσμος, δηλαδή η ατομική ψυχή (στον Πλάτωνα ο όρος ψυχή δηλώνει και το χαρακτήρα, την προσωπικότητα, ακόμη και τον νου) είναι αρμονική. Το κατώτερο μέρος (κίνητρο, τάση) της, το ἀλόγιστον ή ἐπιθυμητικόν, που επιδιώκει την εκπλήρωση των βασικών αναγκών (φαγητό, ποτό, έρωτας) και γι᾿ αυτόν τον λόγο είναι φιλοχρήματο και φιλοκερδές, τιθασεύεται από το θυμοειδές. Και τα δύο μαζί υπακούουν στο ανώτερο στοιχείο, το λογιστικόν που ηγεμονεύει· η αντιστοιχία ανάμεσα στα τρία μέρη της ψυχής και στις τρείς τάξεις είναι προφανής. Κάθε άνθρωπος λοιπόν είναι δίκαιος, εφόσον τα τρία στοιχεία (νους, καρδιά, επιθυμίες) που συναπαρτίζουν την προσωπικότητά του βρίσκονται σε αρμονική συμβίωση. Αν τα άλλα στοιχεία υφαρπάσουν την εξουσία του λογιστικού, τότε επέρχονται η σύγχυση και η καταστροφή. Την αρμονία διασφαλίζει η Δικαιοσύνη που απονέμει στον καθένα ό,τι του ανήκει και τον τοποθετεί στην θέση που του αρμόζει.
15. Ποιοι ορισμοί δίνονται στην «Πολιτεία» για τη δικαιοσύνη και από ποιους;
    Σελίδα 101: Το μείζον πρόβλημα που συζητείται στην Πολιτεία είναι η δικαιοσύνη. Στην αρχή του διαλόγου διατυπώνονται διάφορες απόψεις περί του τι είναι δικαιοσύνη. Ο Κέφαλος που εκπροσωπεί την παλιά γενιά νομίζει ότι δικαιοσύνη είναι η εντιμότητα στις συναλλαγές. Έτσι ο πλούσιος έχει την δυνατότητα να είναι δίκαιος, επειδή μπορεί να εξοφλεί τα χέη του. Ο Πολέμαρχος διισχυρίζεται ότι δικαιοσύνη είναι να αποδίδεις τα ίσα, καλό στον φίλο, κακό στον εχθρό. Παραβλέπει όμως το γεγονός ότι ο φίλος ενδέχεται να είναι άδικος και και ο εχθρός δίκαιος. Ο σοφιστής Θρασύμαχος είναι ωμός· το συμφέρον του ισχυρού καθορίζει το τι είναι δίκαιο. Ο Γλαύκων, που είναι κάτα κάποιο τρόπο το φερέφωνο της αριστοκρατικής ηθικής, θεωρεί τη δικαιοσύνη ως μια υποκριτική κοινωνική σύμβαση που επιβάλλεται από τους πολλούς και αδύνατους για την αυτοπροστασία τους. Όλοι αυτοί οι ορισμοί εμπεριέχουν ένα κόκκο αλήθειας, αλλά αποδεκτός τελικά γίνεται ο ορισμός του Σωκράτη: «τὸ τὰ αὑτοῦ πράττειν», με άλλα λόγια: ο καθένας οφείλει να πράττει για το κοινωνικό σύνολο εκείνο «εἰς ὃ αὐτοῦ ἡ φύσις ἐπιτηδειοτάτη πεφυκυῖα εἴη» (433a).
16. Πώς εξηγεί ο Πλάτων την άποψή του ότι στη δικαιοσύνη εμπεριέχονται και οι τρεις άλλες αρετές;
    Σελίδα 101-102: Ο ορισμός αυτός μπορεί να είναι σωτήριος για μιαν επιχείρηση, αλλά σε μία κοινωνία ποιος, όσο σοφός και αδέκαστος κι αν είναι, και με ποια κριτήρια θα καθορίσει τι πρέπει να πράττει ο άλλος; Δεν αναιρείται η ισότητα όταν εφαρμοσθεί η αρχή αυτή; Για να κατανοήσουμε τη σκέψη του Πλάτωνα θα πρέπει να την εντάξουμε σε ένα παραδοσιακό πλαίσιο προβληματισμού που συμπεριλαμβάνει ακόμη και κοσμολογικές αντιλήψεις. Σύμφωνα με τον Ηράκλειτο (απ. 94), «Ἥλιος οὐχ ὑπερβήσεται μέτρα· εἰ δὲ μή, Ἐρινύες μιν Δίκης ἐπίκουροι ἐξευρήσουσιν». Ούτε ο ήλιος λοιπόν δεν μπορεί να υπερβεί τα όρια μέσα στα οποία κινείται. Αν τυχόν και τα υπερβεί, τότε οι Ερινύες, οι βοηθοί της Δικαιοσύνης (πρόσεξε τη χρήση του όρου επίκουρος· και στην ιδεώδη πολιτεία επίκουροι ονομάζονται όσοι επιβλέπουν την επιβολή της τάξης) θα τον βρούν και θα τον επαναφέρουν στη τροχιά του. Ξεφεύγοντας από τα όριά του ο Ήλιος διαπράττει ὕβριν που τιμωρείται αυστηρά. Έτσι λοιπόν και ο άνθρωπος, για να μην διαπράττει αδικία, οφείλει να μην υπερβαίνει τα προσωπικά του όρια. Αν ο ίδιος δεν είναι σε θέση είτε από φιλαυτία είτε από ματαιοδοξία είτε από αδυναμία κρίσης να οριοθετήσει τον τομέα της δραστηριότητας του, τότε τουλάχιστον θα πρέπει να συμμορφώνεται προς τις υποδείξεις του εμπειρότερου, του σοφότερου, του σωφρονέστερου. Δικαιοσύνη λοιπόν είναι ένα είδος αρμονίας των αντιμαχομένων τάσεων της ψυχής. Η αρμονία αυτή πηγάζει από το γνῶθι σαυτόν και τον συνακόλουθο αυτοπεριορισμό. Αν ο άνθρωπος διερευνήσει τον εαυτό του και αποδεχτεί τα όριά του, τότε η συμπεριφορά του απέναντι στους συνανθρώπους του, στην πόλη, στους θεούς, στη φύση είναι η ορθή.
    Από την άποψη αυτή στη δικαιοσύνη εμπεριέχονται και οι τρεις άλλες αρετές, η σοφία που διαβλέπει και εκτιμά το βάρος της προσωπικότητάς μας, η ανδρεία που έχει το θάρρος να αποδεχθεί την εκτίμηση, και τέλος η σωφροσύνη που επιβάλλει τον αυτοέλεγχο.
17. Ποια είναι τα γνωρίσματα της ιδεώδους πολιτείας κατά τον Πλάτωνα και ποιο το διαστρεβλωμένο απότοκο αυτής;
    Σελίδα 102: Η ιδεώδης πολιτεία είναι αριστοκρατική, αλλά η αριστοκρατία της δεν βασίζεται στην καταγωγή παρά στο πνεύμα. Η φθορά της έχει αίτια εσωτερικά, την ανάμειξη του χρυσού με το χάλκινο γένος. Διαστρευλωμένο λοιπόν απότοκό της είναι η τιμοκρατική πολιτεία (ιστορικό πρότυπο: η Σπάρτη). Η πολιτεία αυτή είναι φιλοπόλεμη και υποχείριο της φιλαργυρίας. Έτσι ο τιμοκρατικός άνθρωπος είναι παραδομένος στο θυμοειδές στοιχείο και επιδιώκει συνεχώς τιμές, διακρίσεις, πλούτο και ηδονές.
18. Τι γνωρίζετε για το πολίτευμα της Ολιγαρχίας και το ρόλο των κηφήνων σε αυτό;
    Σελίδα 102: Από την Τιμοκρατία προκύπτει η Ολιγαρχία (πλουτοκρατία), όπου ο άμετρος πλουτισμός εκκολάπτει ένα πλήθος κηφήνων. Άλλοι από αυτούς έχουν κεντρί (οι κακούργοι) και άλλοι είναι άκεντροι (οι πτωχοί), όλοι τους όμως επιδιώκουν την ανατροπή της πολιτείας. Ο ολιγαρχικός λατρεύει το χρήμα, περιφρονεί την παιδεία, αδιαφορεί για την τιμή και την υπεράσπιση της πατρίδας του. Ως πρότυπο ο Πλάτωνας θα πρέπει να είχε υπόψη του την αποικία των Φοινίκων, την Καρχηδόνα, με τους μυωπικούς ηγεμόνες που έθεταν υπεράνω των πάντων το προσωπικό τους συμφέρον.
19. Πως προκύπτει το πολίτευμα της Δημοκρατίας; Ποια είναι τα γνωρίσματά της;
    Σελίδα 102: Οι κηφήνες συνεχώς πληθύνονται, επειδή οι ολιγαρχικοί ευνοούν την κατασπατάληση της πατρικής περιουσίας των απόρων για να πλουτίζουν οι ίδιοι ακόμη πιο πολύ. Όταν οι κηφήνες συνειδητοποιήσουν τη δύναμή τους, ανατρέπουν την ολιγαρχία και εγκαθιστούν ένα ανάπηρο πολίτευμα, τη Δημοκρατία. Εδώ επιτρέπονται τα πάντα· ο καθένας πράττει και λέγει ό, τι θέλει και ζει όπως θέλει. Τα αξιώματα μοιράζονται με κλήρο ώστε να δίνεται η εντύπωση ότι οι πολίτες είναι ίσοι. Οι δάσκαλοι φοβούνται και κολακεύουν τους μαθητές, οι γέροντες συμπεριφέρονται σαν να είναι νέοι, ακόμη και τα ζώα ωθούν έξω από τον δρόμο τους τους ανθρώπους!
20. Ποιες συνθήκες οδηγούν στην Τυραννίδα, κατά τον Πλάτωνα, και ποια είναι τα γνωρίσματα του τυράννου;
    Σελίδα 102: Η άμετρη ελευθερία της Δημοκρατίας οδηγεί στην αναρχία. Μέσα στην πόλη δημιουργείται πόλωση. Από τη μια είναι οι άπληστοι ολιγαρχικοί και από την άλλη οι άκεντροι κηφήνες (οι πτωχοί) που έχουν ωστόσο ως προστάτες τους κηφήνες με κεντρί. Όταν λοιπόν ο κακούργος κηφήνας αναλάβει με τη βοήθεια του Δήμου την εξουσία εγκαθιστά την Τυραννίδα. Ως τύραννος πια λησμονεί τις υποσχέσεις που είχε δώσει στους πτωχούς για την αναδιανομή του πλούτου, κηρύσσει πολέμους για να αποσπά τον λαό από τα προβλήματά του και καταδιώκει τους επιφανείς πολίτες. Για να προστατευθεί από τους αγανακτισμένους και ελευθερόφρονες συγκροτεί σωματοφυλακή από απελεύθερους. Ο τυραννικός άνθρωπος περιτριγυρίζεται από σμήνος ηδονών, κλέπτει, συκοφαντεί και διαπράττει κάθε είδους ανοσιούργημα.
21. Ποιος εκφραστικός τρόπος ονομάζεται αλληγορία;
    Σελίδα 113: Η αλληγορία είναι ένας εκφραστικός τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας άλλα λέγει και άλλα εννοεί. Πρόκειται συνεπώς για συνεχή μεταφορά ή παρομοίωση.
22. Σε τι αναφέρεται η αλληγορία του σπηλαίου, όπως αναπτύσσεται στην αρχή του Ζ’ βιβλίου της Πολιτείας; Παρουσιάστε το περιεχόμενό της.
    Σελίδα 113: Η αλληγορία του σπηλαίου, όπως αναπτύσσεται στην αρχή του Ζ' βιβλίου της Πολιτείας, αναφέρεται στην επίδραση που ασκεί η παιδεία στην ανθρώπινη φύση, στην υποχρέωση που έχει ο ορθώς πεπαιδευμένος, δηλαδή ο φιλόσοφος, να φωτίσει τους συνανθρώπους του, αλλά και γενικότερα στην αντίθεση ανάμεσα στον κόσμο που συλλαμβάνουμε με τις αισθήσεις μας και στον κόσμο της νόησης.
    Ας φανταστούμε λοιπόν, λέει ο Σωκράτης, δεσμώτες σε μια σπηλιά, που δεν βλέπουν παρά μόνο σκιές να προβάλλονται στο βάθος πάνω στο τοίχωμα. Οι άνθρωποι αυτοί πιστεύουν ότι οι σκιές είναι η μοναδική αλήθεια. Αν τώρα ορισμένοι λυθούν από τα δεσμά τους και ανεβούν σκαλί - σκαλί προς την έξοδο, όπου λάμπει το φως του ηλίου, είναι βέβαιο ότι θα δυσανασχετήσουν από τη λάμψη που πληγώνει την όρασή τους και θα επιστρέψουν στο δεσμωτήριό τους. Αν ωστόσο εξαναγκαστούν να παραμείνουν στο φως, θα αρχίσουν βαθμιαία να συνηθίζουν στη λάμψη και θα μπορέσουν να ατενίσουν τον ήλιο, που συμβολίζει την ιδέα του Αγαθού, και να αναγνωρίσουν την κυριαρχία του στον κόσμο των αισθητών πραγμάτων. Από οίκτο θα θελήσουν να ελευθερώσουν τους παλαιούς συντρόφους τους. Αν όμως ξαναβρεθούν μέσα στη σπηλιά, το σκοτάδι θα βλάψει την όρασή τους και θα τους εκθέσει στην καταφρόνια των άλλων, οι οποίοι ενδέχεται να επιτεθούν στους επίδοξους ελευθερωτές τους και να τους εξοντώσουν (ευανάγνωστος υπαινιγμός στην καταδίκη σε θάνατο του Σωκράτη). Παρά τον κίνδυνο ωστόσο, ο απελευθερωμένος δεσμώτης, ο φιλόσοφος δηλαδή, έχει την υποχρέωση να κατέλθει στη σπηλιά και να προσπαθήσει να αναμορφώσει τους δεσμώτες.

V. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ, σελ.139-149 σχολικού βιβλίου

1. Ποιες πληροφορίες για την καταγωγή και την παιδική ηλικία του Αριστοτέλη αντλούνται από τις αρχαίες πηγές;
   Σελίδα 139: Όταν ο Αριστοτέλης πέθανε στη Χαλκίδα ήταν –σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές μας– «τριῶν που καὶ ἑξήκοντα ἐτῶν»· ήταν τότε το τρίτο έτος της εκατοστής δέκατης τέταρτης Ολυμπιάδας σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Απολλόδωρου, όπως τους μαθαίνουμε από τον Διογένη τον Λαέρτιο (3ος αι. μ.Χ.). Ο θάνατος λοιπόν του Αριστοτέλη συνέβη στα 322 π.Χ. Όλα αυτά θα πουν πως ο Αριστοτέλης πρωτοείδε το φως του ήλιου στα 384 π.Χ. Το όνομα μιας μικρής, ασήμαντης μακεδονικής πόλης επρόκειτο, χάρη σ᾿ αυτό το γεγονός, να χαραχθεί στη μνήμη των ανθρώπων: «Ἀριστοτέλης πόλεως μὲν ἦν Σταγείρων, τὰ δὲ Στάγειρα πόλις Θρᾴκης πλησίον Ὀλύνθου καὶ Μεθώνης». Και ο παλιός βιογράφος του Αριστοτέλη αισθάνθηκε, όπως βλέπετε, την ανάγκη να χρησιμοποιήσει άλλα γνωστότερα γεωγραφικά ονόματα για να πληροφορήσει τους αναγνώστες του προς τα πού θα έπρεπε να φανταστούν ότι βρισκόταν ο τόπος που γέννησε τον Αριστοτέλη. Ποιος θα ήξερε τα Στάγειρα, τη μικρή πόλη της Χαλκιδικής;
   Ο πατέρας του λεγόταν Νικόμαχος και ήταν γιατρός στην αυλή του βασιλιά της Μακεδονίας Αμύντα του Γ'. Μικρός ακόμη θα είχε επομένως ο Αριστοτέλης την ευκαιρία να γνωρίσει κοντά στον πατέρα του έναν περίεργο και ενδιαφέροντα κόσμο: τον κόσμο της ιατρικής. Τη συνήθεια να καταβροχθίζει βιβλία ο Αριστοτέλης θα την είχε ασφαλώς από τα μικρά του χρόνια· τα βιβλία της βιβλιοθήκης του πατέρα του, τα ιατρικά βιβλία, θα είχαν ασφαλώς περάσει και ξαναπεράσει από τα χέρια του. Ο ίδιος θα βεβαιώσει αργότερα –ολοφάνερα με πολύ καημό– ότι κανείς δεν γίνεται γιατρός διαβάζοντας μόνο βιβλία· ποιος όμως θα μπορούσε να αρνηθεί πόσο ευαίσθητη είναι σε ορισμένες επιδράσεις η ψυχή μας σ᾿ αυτήν την περίοδο της ζωής μας;
2. Πότε έφτασε ο Αριστοτέλης στην Αθήνα για πρώτη φορά και γιατί επέλεξε την Ακαδημία για τις σπουδές του;
   Σελίδα 139: Δεκαεφτά χρονών ήταν ο γιος του Ασκληπιάδη Νικόμαχου –ορφανός από χρόνια από πατέρα– όταν έφτασε στην Αθήνα στα 367 π.Χ. να σπουδάσει στην Ακαδημία, τη σχολή του Πλατώνα. Τα έργα του μεγάλου δασκάλου –όσα είχαν γραφτεί ως την εποχή εκείνη– θα του ήταν ασφαλώς γνωστά. Η μαγεία του πλατωνικού λόγου θα πρέπει να ήταν που οδήγησε τα βήματά του με αποφασιστηκότητα προς την Ακαδημία. Αλλιώς γιατί, αλήθεια, να διάλεξε αυτήν από το πλήθος των σχολών που υπήρχαν τότε στην Αθήνα;
3. Ποια επίδραση είχε η απουσία του Πλάτωνα και το περιβάλλον της Ακαδημίας γενικά στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του;
   Σελίδα 139-140: Τον Πλάτωνα πάντως ο Αριστοτέλης δεν τον βρήκε τότε στην Αθήνα· ο μεγάλος δάσκαλος είχε πριν από λίγο αναχωρήσει για τη Σικελία· ήταν το δεύτερο από τα τρία ταξίδια που επιχείρησε στην περιοχή εκείνη του ελληνισμού κυνηγώντας το όνειρό του, να δει, με τη βοήθεια των ισχυρών φίλων που είχε εκεί, να παίρνουν ζωή οι πολιτικές του ιδέες και διδασκαλίες. Να ήταν άραγε η απουσία του Πλάτωνα από την Αθήνα τον καιρό που έφτασε εκεί νεαρός σπουδαστής ο Αριστοτέλης ένα γεγονός με αποφασιστική σημασία για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας του Σταγειρίτη; Δεν δυσκολεύεται κανείς να απαντήσει καταφατικά στο ερώτημα αυτό, κυρίως μάλιστα όταν λάβει υπόψη του ότι η Ακαδημία δεν ήταν απλώς μια σχολή, μια από τις πολλές που υπήρχαν τότε στην Αθήνα. Η σημασία της Ακαδημίας βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι ήταν το σημείο συνάντησης σημαντικών λογίων της εποχής, που διατηρώντας και μέσα στα πλαίσια της Ακαδημίας ο καθένας τη δική του προσωπικότητα, το δικό του επιστημονικό "πιστεύω", προωθούσαν όλοι μαζί την επιστημονική έρευνα παίρνοντας ο ένας από τον άλλο χρήσιμες παρορμήσεις και επιδρώντας θετικά ο ένας στον άλλον.
4. Ποια η επιρροή του Εύδοξου από την Κνίδο στην ψυχοσύνθεση του Αριστοτέλη;
   Σελίδα 140: Ένας τέτοιος λόγιος τον οποίο είχε την τύχη να συναντήσει ο Αριστοτέλης στην Ακαδημία, όταν ήρθε να σπουδάσει σ᾿ αυτήν, ήταν ο Εύδοξος από την Κνίδο. Ο νεαρός, τότε, αυτός επιστήμονας ήταν μια από τις πιο προικισμένες προσωπικότητες της αρχαιότητας. Ήταν μαθηματικός, αστρονόμος και γεωγράφος, και ο Πλάτωνας δεν δίστασε καθόλου να του εμπιστευθεί, κατά τη διάρκεια της απουσίας του, τη διεύθυνση της σχολής του. Δεν ήταν λοιπόν μόνο τυχερός ο νεαρός Σταγειρίτης που «βρέθηκε», όπως είπε ένας αριστοτελιστής των ημερών μας, «την πιο κατάλληλη στιγμή στον πιο σωστό τόπο, εκεί δηλαδή όπου υπήρχαν οι κατάλληλοι άνθρωποι που θα μπορούσαν να γονιμοποιήσουν με έναν εντελώς ξεχωριστό τρόπο τη σκέψη του βοηθώντας την να απλώσει μέσα σε σύντομο χρόνο τα δικά της φτερά»· πιο σημαντικό θα πρέπει να θεωρηθεί το γεγονός ότι με την απουσία του Πλάτωνα ο Αριστοτέλης είχε, από την πρώτη στιγμή, την ευκαιρία να δεχτεί εκείνην ακριβώς την επίδραση που πρέπει να ανταποκρινόταν πολύ αμεσότερα στη δική του ψυχοσύνθεση, την απόλυτα σχεδόν θετική και επιστημονική, την ελάχιστα οπωσδήποτε ποιητική (τέτοια ήταν κατά βάση η ψυχοσύνθεση του Πλάτωνα).
5. Ποια σχέση διαμορφώθηκε ανάμεσα στον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα μετά την επιστροφή του τελευταίου στην Αθήνα;
   Σελίδα 140: Η επιστροφή του Πλάτωνα στην Αθήνα έγινε μόλις δυο χρόνια αργότερα· ο Πλάτωνας είχε πια τότε περάσει τα εξήντα, ενώ ο Αριστοτέλης μόλις πλησίαζε τα είκοσι. Ο έμπειρος δάσκαλος δεν χρειάστηκε πολύ για να διακρίνει με τι αρετές ήταν προικισμένος ο νεαρός μαθητής του. Ό,τι βέβαια θα θαύμασε πιο πολύ σ᾿ αυτόν θα ήταν η οξύνοιά του. Στην αρχαιότητα υπήρχε το ανέκδοτο ότι ο Πλάτωνας έδωσε στον Αριστοτέλη το παρανόμι "ο Νους", ο Νους της σχολής. (Μια αρχαία πηγή μας διηγείται πως «Όταν έλειπε από το μάθημα ο Αριστοτέλης, ο Πλάτωνας έλεγε πικραμένος: "Λείπει ο Νους, άρα σήμερα το ακροατήριό μου είναι κουφό"».) Ο Πλάτωνας όμως έδωσε κι ένα δεύτερο παρατσούκλι στον Αριστοτέλη· τον είπε "αναγνώστη", γιατί ο Αριστοτέλης έμενε μερικές φορές και διάβαζε στο σπίτι του αντί να πηγαίνει στο μάθημα.
6. Ποιες ήταν δραστηριότητες του Αριστοτέλη στην Ακαδημία και ποιες οι συνέπειες της διδασκαλίας του και των ιδεών του στις σχέσεις του με τους συναδέλφους του;
   Σελίδα 141: Είκοσι χρόνια έμεινε ο Αριστοτέλης στην Ακαδημία. Μετά τη συμπλήρωση των βασικών σπουδών του κύριο έργο του είχε πια την επιστημονική έρευνα και τη διδασκαλία. Η διδασκαλία του στην Ακαδημία και οι ιδέες που μ᾿ αυτήν μετέδιδε στους μαθητές του έφεραν συχνά τον Αριστοτέλη αντιμέτωπο με τους συναδέλφους του στην Ακαδημία, τον Ηρακλείδη, τον Σπεύσιππο, τον Ξενοκράτη· ήταν αληθινά αλύπητη μερικές φορές η κριτική που ασκούσε σε βάρος τους. Και του Πλάτωνα οι απόψεις δεν ξέφυγαν από τον έλεγχο του Αριστοτέλη. Τι να πει κανείς για την κριτική που ασκούσε σε βάρος άλλων σχολών και των εκπροσώπων τους; Έτσι καταλαβαίνουμε πώς συνέβαινε να έχει ο Αριστοτέλης λίγους μόνο φίλους, πολλούς όμως εχθρούς. Ο χαρακτήρας του δεν θα ήταν βέβαια άσχετος με αυτό το γεγονός, σχεδόν όμως τις περισσότερες φορές ήταν η βαθιά του πίστη πως οι δικές του απόψεις βρίσκονταν πιο κοντά στην αλήθεια αυτό που τον εξωθούσε στην αυστηρή κριτική των απόψεων των άλλων· όταν είχε να διαλέξει ανάμεσα στους φίλους και στην αλήθεια –μας το βεβαιώνει ο ίδιος– θεωρούσε «ὅσιον προτιμᾶν τὴν ἀλήθειαν». Πώς να συμπεριφερόταν διαφορετικά ένας άνθρωπος που πίστευε ακράδαντα πως του αληθινού φιλοσόφου γνώρισμα είναι να έχει το κουράγιο ακόμη «καὶ τὰ οἰκεῖα ἀναιρεῖν ἐπὶ σωτηρίᾳ τῆς ἀληθείας», να θυσιάζει δηλαδή ακόμη και τις πιο προσωπικές του απόψεις, αν είναι να σωθεί η αλήθεια;
7. Πότε πήγε ο Αριστοτέλης στη Μακεδονία και για ποιο λόγο;
   Σελίδα 145: Εγκαταστημένος στη Μακεδονία (343/2 π.Χ.) ο Αριστοτέλης ανέλαβε, με πρόσκληση του βασιλιά Φίλιππου, την αγωγή του Αλέξανδρου, του νεαρού (δεκατριών, τότε, χρονών) διαδόχου του θρόνου. Η εκπαίδευση γινόταν συνήθως στη Μίεζα, μια μικρή κωμόπολη κοντά στην Πέλλα. Για την αγωγή του Αλέξανδρου ο Αριστοτέλης χρησιμοποίησε κατά κύριο λόγο τα ομηρικά έπη (με την ευκαιρία μάλιστα αυτή ο φιλόσοφος επιμελήθηκε μια καινούργια έκδοση των ομηρικών επών).
8. Πότε εγκαταστάθηκε στην Αθήνα για δεύτερη φορά ο Αριστοτέλης και ποια η συγγραφική του δραστηριότητα;
   Σελίδα 145-146: Στη Μακεδονία ο Αριστοτέλης έμεινε ως το 335. Το κλίμα που επικρατούσε τώρα στην Αθήνα ευνοούσε την επάνοδό του εκεί. Συνοδευμένος λοιπόν από τον Θεόφραστο ξαναγύρισε στον τόπο που είχε γίνει γι' αυτόν μια δεύτερη πατρίδα. Εκεί συνέχισε τις έρευνές του· μαζί, φυσικά, και τη διδασκαλία του, όχι όμως πια στην Ακαδημία, που τη διηύθυνε τώρα ο Ξενοκράτης, αλλά στο Λύκειο, το δημόσιο γυμναστήριο στον Λυκαβηττό, όπου δίδασκαν συνήθως ρήτορες και σοφιστές. Αργότερα, όταν ο Θεόφραστος ίδρυσε σχολή που θα διαφύλαττε και θα πρόβαλλε τις διδασκαλίες του Αριστοτέλη, αυτή πήρε το όνομα Περίπατος, ίσως από τον περίπατον τη στεγασμένη στοά του Λυκείου.
   Δώδεκα χρόνια έζησε τη δεύτερη αυτή φορά ο Αριστοτέλης στην Αθήνα. Και ήταν όλα χρόνια απερίσπαστης δουλειάς. Ο φιλόσοφος συνθέτει τώρα το σημαντικότερο μέρος των Πολιτικῶν του (έχει άλλωστε προηγηθεί –κατά την περίοδο των ταξιδιών του– η συγκέντρωση των 158 Πολιτειῶν του, των μορφών διακυβέρνησης ή, όπως θα λέγαμε εμείς σήμερα, των συνταγμάτων ενός πλήθους ελληνικών πόλεων), ενώ παράλληλα συγγράφει σημαντικό μέρος από τα Μετὰ τὰ φυσικά του, το βιολογικού περιεχομένου έργο Περὶ ζῴων γενέσεως, τα Ἠθικὰ Νικομάχεια.
9. Ποια ήταν η στάση του Αριστοτέλη απέναντι στους άλλους τα χρόνια της ωριμότητάς του;
   Σελίδα 147: Τα χρόνια έχουν περάσει. Ο Αριστοτέλης είναι πια τώρα ένας ώριμος και ήρεμος στοχαστής. Η συζήτηση μαζί του είναι τώρα ευκολότερη, γιατί και η δική του στάση απέναντι στις γνώμες των άλλων προσδιορίζεται τώρα από περισσότερη κατανόηση. Το πράγμα γίνεται φανερό ακόμη και στο ύφος των έργων του αυτής της περιόδου. Είναι άλλωστε και οι εξωτερικές συνθήκες που τον βοηθούν να αφοσιωθεί στο έργο του. Η ζωή για έναν Μακεδόνα δεν είναι τώρα δύσκολη στην Αθήνα.
10. Πότε και για ποιους λόγους ο Αριστοτέλης εγκατέλειψε οριστικά την Αθήνα;
    Σελίδα 147: Ώσπου στα 323 έφτασε στην Αθήνα η είδηση ότι πέθανε ο Αλέξανδρος. Ο Αριστοτέλης αισθάνθηκε πως η ζωή του βρισκόταν πάλι μπροστά στον πιο μεγάλο κίνδυνο. Η συνταγή για τα ανεπιθύμητα πρόσωπα ήταν στην Αθήνα γνωστή από παλιά. Να βρεθεί ένας κατήγορος δεν ήταν καθόλου δύσκολο, και μια μικρή αφορμή ήταν αρκετή για να απαγγελθεί κατηγορία για ασέβεια. Στην περίπτωση του Αριστοτέλη την αφορμή την πρόσφερε ένα ποίημα που ο φιλόσοφος είχε γράψει για τον αξέχαστο φίλο του Ερμία, που είχε βρει στο μεταξύ μαρτυρικό θάνατο. Η κατηγορία βασίστηκε στο γεγονός ότι το ποίημα αυτό του Αριστοτέλη είχε τη μορφή ενός παιάνα, του παραδοσιακού ύμνου στον θεό Απόλλωνα. Ακριβώς το "έγκλημα" ήταν ότι χρησιμοποιήθηκε αυτό το ποιητικό σχήμα για να υμνηθεί ένας κοινός θνητός –για τους Αθηναίους, ας μη το έλεγαν, αυτός ο κοινός θνητός ήταν ένας δηλωμένος φίλος του Φίλιππου, του βασιλιά της Μακεδονίας. Άλλο δεν έμενε στον Αριστοτέλη παρά να εγκαταλείψει για δεύτερη φορά την Αθήνα. Τη φορά αυτή πήγε να ζήσει στην απέναντι Χαλκίδα, στο σπίτι που είχε εκεί από τη μητέρα του. Ο θάνατος τον βρήκε εκεί την επόμενη χρονιά.
11. Ποια γνώμη διατύπωσε ο Αριστοτέλης για την Αθήνα και τους Αθηναίους σύμφωνα με την παράδοση;
    Σελίδα 147-149: Η παράδοση λέει πως όταν έφευγε ο Αριστοτέλης από την Αθήνα, τον ρώτησαν «Τίς ἐστιν ἡ τῶν Ἀθηναίων πόλις;». Εκείνος χαρακτήρισε την πόλη που τον φιλοξένησε τριάντα τόσα χρόνια με ένα αληθινά εντυπωσιακό επίθετο· την ονόμασε παγκάλη, πανέμορφη· παραπονέθηκε όμως πως πίσω από την ασύγκριτη ομορφιά της κρύβει μιαν ασχήμια από τις πιο σιχαμερές και τις πιο ανυπόφορες· χρησιμοποιώντας στίχους από την Οδύσσεια έκανε έναν δριμύ υπαινιγμό στους συκοφάντες, που δεν ήταν μόνο πολλοί στην Αθήνα· ήταν και ένα είδος που δεν έλειπε δυστυχώς ποτέ, αφού πάντα βρίσκονταν οι πρόθυμοι να διαδεχτούν τους προηγούμενους! Σύμφωνα με μια δεύτερη διήγηση τον ρώτησαν επίσης τις κρίσιμες εκείνες μέρες γιατί εγκατέλειπε την Αθήνα, κι εκείνος απάντησε ότι δεν ήθελε να δώσει στους Αθηναίους την ευκαιρία να σφάλουν για δεύτερη φορά σε βάρος της φιλοσοφίας, κάνοντας, βέβαια, τη φορά αυτή υπαινιγμό στη θανατική καταδίκη και στο τέλος του Σωκράτη.

VI. ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ, ΕΙΣΑΓΩΓΗ, σελ. 151-153 σχολικού βιβλίου

1. Πού οφείλουν το όνομά τους τα «Ηθικά Νικομάχεια» και ποιο θέμα εξετάζει διεξοδικά ο φιλόσοφος στο Α’ βιβλίο του έργου;
   Σελίδα 151: Στο Α’ βιβλίο των Ηθικών Νικομαχείων του, που οφείλουν το όνομά τους στον πατέρα ή στον γιο (Νικόμαχο) του Αριστοτέλη που πέθανε έφηβος, ο φιλόσοφος μίλησε διεξοδικά για το πιο μεγάλο αγαθό που επιδιώκουν με τις πράξεις τους οι άνθρωποι (τὸ ἀκρότατον πάντων τῶν πρακτῶν ἀγαθῶν). Έδωσε στο αγαθό αυτό την ονομασία εὐδαιμονία και προσπάθησε να καθορίσει τη φύση του και το περιεχόμενό του.
2. Στο περιεχόμενο και στους στόχους ποιων επιστημών («τεχνών») εντάσσεται το θέμα των «Ηθικών Νικομαχείων»;
   Σελίδα 151: Στην πραγματικότητα, με την πραγματεία του αυτή ο Αριστοτέλης εντάχθηκε στη χορεία εκείνων των στοχαστών που από τα μέσα περίπου του 5ου αιώνα π.Χ. προσπάθησαν –με συζητήσεις και με γραπτές πραγματείες– να ορίσουν το περιεχόμενο και τους στόχους δύο "επιστημών" (τεχνῶν έλεγαν ακόμη εκείνοι) που άρχισαν να κάνουν, τότε για πρώτη φορά, την εμφάνισή τους: της ηθικής και της αγωγής.
3. Ποιους όρους χρησιμοποίησαν ο σοφιστής Πρωταγόρας και ένας σωκρατικός φιλόσοφος για να δηλώσουν τους στόχους και τις επιδιώξεις τους;
   Σελίδα 151: Όπως η αρχιτεκτονική, η ιατρική και οι άλλες τέχνες ήταν σε θέση να δηλώνουν ποια ήταν ακριβώς η συμβολή τους, είχαν και οι καινούργιες αυτές τέχνες την υποχρέωση να δηλώσουν τους δικούς τους στόχους και τις δικές τους επιδιώξεις (με άλλα λόγια: να πουν τι ήταν σε θέση να διδάξουν στους ανθρώπους). Άρχισαν έτσι να κάνουν την εμφάνισή τους διάφορες λέξεις-όροι, με τις οποίες απαντούσαν στα ερωτήματα αυτά οι στοχαστές που τις εισηγούνταν. Ο σοφιστής Πρωταγόρας λ.χ. υποστήριζε (όπως μαθαίνουμε από τον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο) πως ήταν σε θέση να διδάσκει στους μαθητές του την εὐβουλίαν, να τους μεταδίδει δηλαδή την ικανότητα να σκέφτονται σωστά α) για τις υποθέσεις του σπιτιού τους (= πώς να κυβερνούν με τον καλύτερο τρόπο το νοικοκυριό τους) και β) για τις υποθέσεις της πολιτείας (= πώς να γίνουν ασυναγώνιστοι πολιτικοί και στα έργα και στους λόγους). Ένας σωκρατικός, πάλι, φιλόσοφος, ξεκινώντας αυτός από άλλη βάση και πολεμώντας αυτού του είδους τους όρους-αντιλήψεις, πρόβαλε τον όρο εὐτυχία, διακηρύσσοντας –προφανώς– ότι δεν έχει καμία σημασία ποιες ικανότητες έχει ο κάθε άνθρωπος, αφού –στο τέλος– το παν εξαρτάται από την καλή του τύχη. Και άλλοι όμως –καθόλου λίγοι– φιλόσοφοι πρόβαλαν, ο καθένας με τη δική του ορολογία, τις προσωπικές τους απόψεις για το σημαντικό αυτό θέμα.
   Ένας λοιπόν από τους όρους αυτούς ήταν και ο όρος εὐδαιμονία.
4. Ποια ήταν η αρχική σημασία του όρου «ευδαιμονία»;
   Σελίδα 151-152: Ένας λοιπόν από τους όρους αυτούς ήταν και ο όρος εὐδαιμονία. Η λέξη, όπως βέβαια δείχνουν τα συστατικά της, σήμαινε αρχικά την εύνοια του δαίμονος, του θείου, βρισκόταν επομένως ο όρος αυτός πολύ κοντά, θα λέγαμε, στον όρο εὐτυχία, αφού, όπως εκεί (στην εὐτυχία), έτσι και εδώ (στην εὐδαιμονία) εννοείται κάτι που δεν το πετυχαίνει ο άνθρωπος από μόνος του, αλλά κάτι που για να το αποκτήσει, πρέπει να το ζητήσει με προσευχή από τον θεό.
5. Ποιο νόημα είχε ο όρος «ευδαιμονία» για τον Ηράκλειτο και το Δημόκριτο;
   Σελίδα 152: Ήδη ο Ηράκλειτος, ο μεγάλος Εφέσιος σοφός που έζησε γύρω στο 500 π.Χ., είχε πει ότι «ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων» (= δαίμων για τον άνθρωπο δεν ειναι παρά ο χαρακτήρας του). Το ίδιο είχε πει και ο Δημόκριτος, ο μεγάλος ατομικός φιλόσοφος του 5ου/4ου αι. π.Χ., αυτός μάλιστα με ακόμη μεγαλύτερη σαφήνεια· «εὐδαιμονίη ψυχῆς καὶ κακοδαιμονίη» διαβάζουμε σε ένα απόσμασμα από έργο του, και θέλει να πει: «είναι υπόθεση της ψυχής η ευδαιμονία και η κακοδαιμονία», ενώ σε ένα άλλο απόσπασμα διαβάζουμε ότι «εὐδαιμονίη οὐκ ἐν βοσκήμασιν οἰκεῖ οὐδὲ ἐν χρυσῷ· ψυχὴ οἰκητήριον δαίμονος», που πάει να πει: «η ευδαιμονία δεν κατοικεί =δεν έχει να κάνει με τα πλούσια κοπάδια και με το χρυσάφι· η ψυχή είναι η κατοικία του δαίμονος = με την ψυχή έχει να κάνει ο δαίμων» (ίσως ήθελε να πει: η ευδαιμονία και η κακοδαιμονία). Όλα αυτά θέλουν να πουν πως αυτό ακριβώς που ο άνθρωπος περιμένει από τον δαίμονα, από το θείον, το έχει, στην πραγματικότητα, μέσα στον ίδιο τον εαυτό του· με άλλα λόγια: όλοι οι άνθρωποι επιζητούν την ευδαιμονία, μόνο όμως από τις δικές τους πράξεις εξαρτάται αν θα φτάσουν κάποτε ή όχι σ᾿ αυτήν.
6. Από ποιες ιδέες επηρεάστηκε ο Αριστοτέλης σχετικά με την ευδαιμονία και πώς όρισε ο ίδιος την έννοια αυτή;
   Σελίδα 152: Όλα αυτά θέλουν να πουν πως αυτό ακριβώς που ο άνθρωπος περιμένει από τον δαίμονα, από το θείον, το έχει, στην πραγματικότητα, μέσα στον ίδιο τον εαυτό του· με άλλα λόγια: όλοι οι άνθρωποι επιζητούν την ευδαιμονία, μόνο όμως από τις δικές τους πράξεις εξαρτάται αν θα φτάσουν κάποτε ή όχι σ᾿ αυτήν. Όλες λοιπόν αυτές οι ιδέες πρέπει, στο τέλος, να έγιναν καθοριστικές για του Αριστοτέλη τη σκέψη· το αποτέλεσμα ήταν ο ορισμός του της εὐδαιμονίας όπως τον διαβάζουμε στο τέλος του Α' βιβλίου των Ηθικών Νικομαχείων του: «ἡ εὐδαιμονία ἐστὶ ψυχῆς ἐνέργειά τις κατ᾿ ἀρετὴν τελείαν». Ενέργεια λοιπόν, κατά τον Αριστοτέλη, η ευδαιμονία του ανθρώπου, όχι κατάσταση, και πάντως ενέργεια της ψυχής του, με τους κανόνες της τέλειας αρετής.
   Το τελευταίο μέρος του ορισμού αυτού δείχνει καθαρά τη βαθιά πίστη του Αριστοτέλη πως την ευδαιμονία τους οι άνθρωποι μόνο με την κατάκτηση της αρετής μπορούν τελικά να την εξασφαλίσουν. Αυτός ήταν και ο λόγος που ο Αριστοτέλης αναζήτησε με πολλή επιμονή, αλλά και με πολύν, όπως θα δούμε, ρεαλισμό τον ορισμό της αρετής· στην πραγματικότητα τα Ηθικά Νικομάχεια είναι, σχεδόν στο σύνολό τους, μια διεξοδικότατη διερεύνηση του ενδιαφέροντος αυτού θέματος.
7. Σε ποια μέρη διακρίνει την ψυχή του ανθρώπου ο Αριστοτέλης και πώς τα συσχετίζει με τις αρετές;
   Σελίδα 152-153: Πριν από όλα όμως ο Αριστοτέλης χρειαζόταν να κάνει μια σημαντικότατη διάκριση. Ας παρακολουθήσουμε πώς οδηγήθηκε στη διάκριση αυτή: Η ψυχή του ανθρώπου, είπε ο Αριστοτέλης, αποτελείται κατ᾿ αρχήν από δύο μέρη, από το λόγον ἔχον μέρος και από το ἄλογον (με δική μας διατύπωση: ο άνθρωπος ως ζωντανός οργανισμός λειτουργεί με δύο τρόπους: α) με βάση τη λογική του, β) με τρόπους που δεν έχουν καμιά απολύτως σχέση με το λογικό του). Η αρχική όμως αυτή διμερής "διαίρεση" κατέληξε σε μια τριμερή "διαίρεση", αφού ο Αριστοτέλης διέκρινε τελικά α) ένα καθαρά ἄλογον μέρος της ψυχής, β) ένα καθαρά λόγον ἔχον μέρος της, και γ) ένα μέρος που μετέχει και του ἀλόγου και του λόγον ἔχοντος μέρους της ψυχής. Το πρώτο, είπε, έχει σχέση με τη διατροφή και την αύξηση του ανθρώπινου οργανισμού και άρα δεν έχει καμιά απολύτως σχέση με την αρετή· το τρίτο (ο ίδιος το ονόμαστε ἐπιθυμητικόν) έχει σχέση με τις αρετές που περιγράφουν τον χαρακτήρα του ανθρώπου (ηθικές αρετές), ενώ το δεύτερο, που αφορά απόλυτα και καθαρά το λογικό μας, έχει σχέση με τις διανοητικές μας αρετές (με τη σοφία λ.χ. ή τη φρόνηση). Έτσι ο Αριστοτέλης κατέληξε να διακρίνει τις ανθρώπινες αρετές σε ηθικές και διανοητικές .

VII. ΠΟΛΙΤΙΚΑ, ΕΙΣΑΓΩΓΗ, σελ.178-179 σχολικού βιβλίου

1. Γιατί ο Αριστοτέλης αφιέρωσε το έργο του στη μελέτη των επιμέρους αρετών του ανθρώπου και πώς μέσω αυτών διαφαίνεται ότι η ηθική φιλοσοφία είναι μέρος της πολιτικής φιλοσοφίας;
   Σελίδα 178: Διαβάσαμε ως τώρα μερικές ενότητες από το δεύτερο βιβλίο των Ηθικών Νικομαχείων, του έργου που ο Αριστοτέλης αφιέρωσε στην μελέτη των επιμέρους αρετών του ανθρώπου, είτε αυτών που σχετίζονται με τη γενικότερη συμπεριφορά του ατόμου και με τον χαρακτήρα του είτε αυτών που σχετίζονται με το μυαλό του, με τη διάνοιά του. Προς τι όμως όλη αυτή η μελέτη; Για ποιον, στην πραγματικότητα, λόγο χρειάζεται να ψάξουμε να βρούμε τι θα πει ανδρεία ή σωφροσύνη, δικαιοσύνη ή φρόνηση; Η απάντηση του Αριστοτέλη στα ερωτήματα αυτά είναι ίδια με την απάντηση που θα έδινε κάθε αρχαίος Έλληνας: «Μα, φυσικά, για να γίνουμε καλοί πολίτες· για να λειτουργήσουμε σωστά μέσα στην πόλη, ζώντας δίπλα σε όλους τους άλλους συν- πολίτες μας». Μια τέτοια απάντηση αφήνει να φανεί πως τις αρετές ο αρχαίος Έλληνας (ίδια, επομένως, ήταν και του Αριστοτέλη η αντίληψη) δεν τις επιδίωκε για χάρη του εαυτού του· η απόκτηση ή η μη απόκτησή τους από το άτομο δεν ήταν μια αποκλειστικά δική του υπόθεση, κάτι δηλαδή που αφορούσε μόνο τον ίδιο. Εκείνο που είχε σημασία για τον αρχαίο Έλληνα ήταν ότι με την απόκτηση των αρετών (ή με τη μη απόκτησή τους) θα λειτουργούσε τελικά με έναν συγκεκριμένο τρόπο μέσα στην πόλη του: σωστόν ή λανθασμένο. Καταλαβαίνουμε έτσι ότι η ηθική φιλοσοφία είναι στην πραγματικότητα μέρος της πολιτικής φιλοσοφίας. Ο Αριστοτέλης το δηλώνει ολοκάθαρα με τον τρόπο που τελειώνει τα Ηθικά του Νικομάχεια: «Τώρα που μιλήσαμε για όλα αυτά, είναι η ώρα να μιλήσουμε και για νόμους και πολιτεύματα. Τότε θα έχουμε ολοκληρώσει την περὶ τὰ ἀνθρώπινα φιλοσοφία μας. Ας αρχίσουμε λοιπόν τον λόγο μας». Η παράξενη αυτή για τέλος βιβλίου φράση εξηγείται μόνο αν θεωρηθεί πέρασμα σε ένα καινούργιο βιβλίο. Το βιβλίο αυτό είναι τα Πολιτικά. Σ᾿ αυτό, πράγματι, το βιβλίο του Αριστοτέλη ο λόγος είναι για τα θέματα που αυτός εξήγγειλε στο τέλος των Ηθικών Νικομαχείων του.
2. Ποια θέματα αναπτύσσονται στα κεφάλαια των «Πολιτικών» που διδάσκονται σ’ αυτό το βιβλίο;
   Σελίδα 178: Από το έργο αυτό εμείς θα έχουμε την ευκαιρία να διαβάσουμε μερικές ενότητες. Στην πραγματικότητα θα παρακολουθήσουμε διδασκαλίες του Αριστοτέλη α) για τη γένεση της πόλης, β) για το περιεχόμενο της έννοιας πολίτης, γ) για το περιεχόμενο της έννοιας "πολίτευμα" (πολιτεία), δ) για τα είδη των πολιτευμάτων, ε) για θέματα σχετικά με τη διακυβέρνηση της πόλης, στ) για θέματα παιδείας και εκπαίδευσης.
3. Ποια σημασία δίνει ο Αριστοτέλης στην έννοια «πόλις» και ποιος ο στόχος αυτής;
   Σελίδα 178-179: Η αρχαία ελληνική αυτή λέξη δεν είχε τη σημασία που έχει η δική μας λέξη "πόλη". Η αρχαία ελληνική λέξη πόλις αντιστοιχεί μάλλον στη δική μας έννοια "κράτος". Αυτή η πόλις - κράτος είναι στα Πολιτικά μια κοινότητα που την αποτελούν κυβερνώντες και κυβερνώμενοι, ἄρχοντες και ἀρχόμενοι. Είναι ένα όλον που το αποτελούν, όπως θα δούμε, μέρη· τα μέρη αυτά δεν χάνουν μέσα στο όλον τη δική τους φυσιογνωμία. Ως όλον λοιπόν η πόλις - κράτος αποτελείται από ανόμοια μεταξύ τους στοιχεία· μερικά από αυτά ασκούν εξουσία, τα άλλα υπακούουν. Ως όλον η πόλις έχει για στόχο της την ευδαιμονία, κι αυτή πάλι είναι το αποτέλεσμα της αυτάρκειας, της απόλυτης μακάρι ανεξαρτησίας από οτιδήποτε βρίσκεται έξω από την πόλιν.